Jaargang 5 Le Petit Cuistre Nr 4

Verschenen op juni 2006 - Inhoudstafel :

• Woord vooraf : 1-3.
• Buffon, 1707- 1788 - 2007 – Thierry Hoquet : 3.
• De la Philosophie de la Nature – Jean-Baptiste Isoard Delisle de Sales : 4-11.
• De la Nature – Jean-Baptiste Robinet : 12-13.
• Buffon en de Époques de la Nature (1778) 1-ste vervolg – Eric W. Elst : 14-20.
• Evolution old and new – Samuel Butler : 21.
• Buffon’s komeet en de kometen van het SOHO Project : 22-23.
• Een onderzoek van de Traité des Systêmes (1749) van Abbé de Condillac. (eerste vervolg) – Eric W. Elst : 25-28.
• Hume’s intuïtie van de Evolutieleer – Albert Boeyé : 29-33.
• Majestueuze Reisen in de 18-de eeuw : eerste reis van James Cook (1-ste vervolg) – Eric W. Elst : 34-40.
• Lettre sur les Aveugles : 8-te deel – Nederlandse vertaling door Kristina Leterme : 41-45.

Woord Vooraf

Er waren weer verkiezingen. Verschillende partijen werden afgestraft, andere bleven status quo of gingen lichtjes vooruit. Maar de partijvoorzitters waren allen eensgezind in hun uitspraak : we hebben de verkiezingen gewonnen. Alleen de Groenen waren bescheidener en toonden oprecht hun ontgoocheling, dat hun boodschap nog niet echt wil aanslaan bij de bevolking. Iedereen, op één partij na, had dus gewonnen. Hoe zei de partijvoorzitter van de CDU (Christliche Deutsche Union) het weer, na zijn nederlaag in 2004 : Wir haben gewonnen. Dat zei Bush ook een aantal jaar geleden, nadat hij veilig geland was op een amerikaans oorlogschip : We have prevailed ; of wilde hij daarmee ter kennis brengen, na zijn showvlucht met een jachttoestel, dat hij terug veilig op vaste bodem stond ? Ondertussen moet hij wel toegeven, dat er gelijkenis bestaat tussen de oorlog in Vietnam en deze in Irak.

Waarom is iedereen eigenlijk zo bang van het fascisme. Het Vlaams Belang terecht of onterecht een fascistische partij genoemd, beschikt over een duidelijk omschreven programma. Dat had der Führer ook. In zijn boek Mein Kampf (1924) zette hij zijn standpunten uiteen, omtrent eer, ras en vreemdelingen -die laatste benaming is thans niet meer salonfähig en we moeten van autoch- en allochtonen spreken; waarom eigenlijk, we lijken wel paria’s-:

“Dit mengelmoes van rassen, dat het dagelijksch gezicht der hoofdstad des rijks (Red: Wenen) vertoonde, stuitte mij tegen de borst, en evenzeer deze geheele lappendeken van volkeren met zijn Tsjechen, Polen, Hongaren, Roemenen, Serven, Kroaten, enz. En temidden daartusschen natuurlijk als de eeuwige splijtzwam der menschheid- Joden en nog eens Joden.”

Mijn Kamp, vertaling van Steven Barends, 1942, Uitgeverij Steenlandt Brussel, p. 103

De mensheid, Duitsland incluis, was dus gewaarschuwd; maar men heeft wel erg laattijdig gereageerd !

Écoute la nature, elle ne ment jamais - Frontispice de la
Philosophie de la Nature, Tome Premier, Londres, 1789.

Maar we zouden eerder bevreesd moeten zijn van elke vooruitgang in het zg. christelijke kamp, of het nu politiek of kerkelijk is (met name Joseph Ratzinger, alias paus Benedictus XVI); want die zullen ons niet op voorhand waarschuwen. Zo beschikt de Heilige Stoel over de giften van haar gelovigen, zonder verantwoording te moeten afleggen over het gebruik ervan. De oorzaak van zoveel geheimzinnigheid ? In de eerste plaats, zeggen de kardinalen, zou de volledige onthulling van de rekeningen van het Vatikaan slechts ongeloof opwekken, en zou het schadelijke gevolgen hebben. Alle informatie die uit zijn context zou geheven worden, zou al te makkelijk vervormd en gemanipuleerd worden door de vijanden van de Kerk. Hoewel Paulus VI in zijn encycliek Populorum Progressium de beginselen en de methoden van het kapitalisme veroordeelt is de Kerk actief op de beurs, bezit zij belangen in de groot-industrie en neemt zij deel aan de ontwikkeling van multinationals. Beter vertelt men in het Vatikaan enkele vrome leugens door verzwijging en beklemtoning van het apostolische karakter van de Kerk (Le Vatican. l’argent et le pouvoir, Frédéric Hacourt, Vertaling Marleen Mortelmans, Uitgeverij EPO, 1985, p. 17).

In dit nummer van Le petit Cuistre zetten we onze zoektocht naar de ware aard van de Natuur voort. Ditmaal vertrekken we van een werk dat veel ophef heeft gemaakt, op het einde van de 18de eeuw, namelijk de “Philosophie de la Nature” (uitgave Londres, 1789) van Jean-Baptiste Isoard Delisle de Sales. Een tweede filosoof die belangrijk zal zijn op onze speurtocht naar de essentie van de natuur is Jean-Baptiste Robinet. We vestigen de aandacht op hem met een kort fragment uit zijn “de la Nature” (uitgave Amsterdam,1763).

Men zal ons vragen waarom we, als we over de natuur willen schrijven, niet een meer recenter in de hand nemen. Maar de bedoeling van dit onderzoek is nu juist de beginselen van een discipline te gaan opsporen in oorspronkelijke werken, die geschreven werden op een ogenblik dat die discipline, als het ware, nog niet eens bestond. Dat zal er ons voor behoeden besluiten te trekken uit leerstellingen en gegevens van een discipline, als die al is geëvolueerd tot een volledig systeem; wat niet wil zeggen dat die besluiten noodzakelijkerwijze foutief zouden zijn. We moeten wel in koop nemen, bij het raadplegen van ouder werk, dat we meermaals op absurditeiten zullen stoten; uit reden dat het betreffende onderzoek nog niet ver genoeg was ontwikkeld.

We vervolgen onze analyse van de “Traité des Systèmes” (1749, uitgave 1991) van abbé de Condillac, een filosoof die we voor zijn originaliteit en terecht criticisme vertrouwen mogen schenken. We houden ook nog een tijdje Cook en zijn bemanning gezelschap op het eiland Tahiti.

In 2007 vieren we de 300ste verjaardag van de geboorte van Buffon, een gelegenheid om aan zijn werk de “Histoire naturelle” nog meer aandacht te schenken. We begroeten tevens een bijdrage van Albert Boeyé, die een aantal facetten van de Evolutieleer belicht. Tenslotte heeft Kristina Leterme een stuk verder vertaald van Diderots “Lettre sur les Aveugles”.

Vlaanderen zet een grote campagne op om bemiddelde Chinezen naar zijn provincies te lokken. En onderzoek ter plaatse (Peking) wijst echter uit, dat Chinezen nog nooit van Vlaanderen hebben gehoord. Dat verwondert me, want mijn collega Dr. De Rop was er enkele jaren geleden op zending. In het station van Peking, om er wat geld te wisselen, werd zijn aandacht getrokken toen een reiziger een kaartje naar Mortsel verlangde, waarop de loketbediende hem vroeg: Mortsel Deurnesteenweg of Mortsel Liersesteenweg ?

De voorzitter.

Naar Inhoudstafel

Buffon, 1707- 1788 - 2007

Un crocodile en peluche, attristé de ne pas trouver sa description dans un livre de Buffon.

On voit ainsi que l’Histoire naturelle de Buffon affirme l’ambition de donner un système général de la nature, autrement dit, une physique. Celle-ci sera qualifiée de matérialiste ou d’épicurienne : en effet, Buffon s’oppose de manière radicale aux « théologies de la nature » (physico-théologie) qui voient dans chaque être naturel une preuve de l’existence de Dieu et qui insistent dans toutes leurs observations sur la perfection et la beauté des créatures. Pour Buffon, Dieu est exclu de l’histoire naturelle et le naturaliste s’emploie au contraire à identifier les forces matérielles qui opèrent : attraction et impulsion dans la physique de la terre (avec intervention d’une comète au lieu du doigt de Dieu), forces « pénétrantes » dans la physique des corps vivants (ces forces expliquent comment une matière s’organise). Ainsi la nature se voit revêtue d’une puissance : elle doit seule rendre compte de tous les phénomènes naturels, elle constitue un espace autonome par rapport aux puissances surnaturelles (la divinité, dont l’intervention est admise en principe mais réduite à des interruptions ponctuelles et sans effet physique notable — les miracles).

Extrait du texte de Présentation des tomes I à III publié sur le site Buffon @ web
Thierry Hoquet, Maitre de Conférences, Université de Paris X - Nanterre.
Philosophie de la biologie et des sciences naturelles. Philosophie des Lumières.

Naar Inhoudstafel

Buffon en “Les Époques de la Nature” (1778) – Eerste vervolg

In zijn “Histoire naturelle, Volume XII : Époques de la Nature” (1778), schrijft de natuurfilosoof Buffon het volgende (zie Le Petit Cuistre #14):

“On a des preuves évidentes que les mers ont couvert le continent de l’Europe juſqu’à quinze cents toiſes au-deſſus du niveau de la mer actuelle, puiſqu’on trouve des coquilles & d’autres productions marines dans les Alpes & dans les Pyrénées juſqu’à cette même hauteur. On a les mêmes preuves pour les continens de l’Aſie & de l’Afrique, & même dans celui de l’Amérique, où les montagnes ſont plus élévées qu’en Europe, on a trouvé des coquilles marines à plus de deux mille toiſes de hauteur au-deſſus du niveau de la mer du Sud.”

(Les Époques de la Nature, Troisième Époque, 1778, p.132 & 133)

Een verhaal dat blijkbaar overeenstemt met het relaas van de Zondvloed in Genesis 7:19-20:

“En de wateren hadden zozeer de overhand op de aarde dat alle hoge bergen die er onder de ganse hemel waren bedekt werden. Tot vijftien el erboven hadden de wateren de overhand en de bergen werden bedekt.”

Die bijbelse overeenkomst hoeft ons niet te beïndrukken, want ook de profane geschiedenis maakt gewag van (zelfs meerdere) zondvloeden (Zie bijvoorbeeld het Gilgamesh-epos, 21-ste eeuw vT). We hebben trouwens al de gelegenheid gehad, in een vorig LpC het werk van Boulanger te belichten waarin die (zie: Recherches sur l’origine du despotisme oriental) het verschijnsel van natuurrampen (zondvloeden etc.) verbindt met het ontstaan van een aantal merkwaardige gebruiken van de mensheid. We zullen daar trouwens nog op terug komen, wanneer we onze zoektocht naar de oorsprong van het despotisme zullen voortzetten. Wat ons hier weerhoudt is de vraag, hoeveel waarheid er schuilt in de uitspraak van Buffon. In diezelfde passage vermeldt Buffon tevens dat ongeveer 30.000 jaar na de vorming van de planeten de aarde voldoende afgekoeld was, zodat het dampvormige water in de atmosfeer als regen naar beneden kwam en de aarde volledig met water bedekte. Als we nu weten dat de aarde al een 4.5 miljard (4.500.000.000 jaar) bestaat dan zal die 30.000 jaar wel aan de korte kant zijn. Buffon’s tijdsschaal klopt dus niet, maar 250 jaar geleden vond men dat wel een hele lange tijd. Maar de idee dat het aardse water eens hemels water was blijft behouden. Volledigheidshalve vermelden we dat een recente theorie een bijzondere soort van kometen (de zogenaamde hoofdgordel-kometen) verantwoordelijk stelt voor de vorming van water op aarde. Wat de bewijsvoering betreft aan de hand van de gevonden coquilles op hoge bergen, moeten we rekening houden met de mogelijkheid dat de betreffende bergen na de overstroming van het aardoppervlak in lang vervlogen jaren –geologische tijdsperioden– door aardlaagverschuivingen tot stand zijn gekomen. Belangrijk blijft dat Buffon zijn stellingen toetste aan waarnemingsgegevens, die mogelijkerwijze verkeerd werden geïnterpreteerd.

Buffon’s Histoire Naturelle : Des Époques de la Nature, Volume XII (Uitgave 1778, À Paris, De L’Imprimerie Royale) omvat 7 hoofdstukken:

• I.^re ÉPOQUE. Lorsque la terre & Les Planètes ont pris leur forme, p.58
• II.^me ÉPOQUE. Lorsque la matière s’étant consolidée a formé la roche intérieure du globe, ainsi que les grandes masses vitriscibles qui sont à la surface, p. 101
• III.^me ÉPOQUE. Lorque les eaux ont couvert nos Continens, p. 132
• IV.^me ÉPOQUE. Lorsque les eaux se sont retirées, & que les Volcans ont commencé d’agir, p. 187
• V.^me ÉPOQUE. Lorsque les Éléphants & les autres animaux du Midi ont habité les terres du Nord, p. 236
• VI.^me ÉPOQUE. Lorsque s’est faire la séparation des Continens, p. 273
• VII.^me & dernière ÉPOQUE. Lorsque la puissance de l’Homme a secondé celle de la Nature.

Deze tekst werd meer dan 2 eeuwen geleden geschreven; verwachten we er ons dus niet aan hier het allerlaatste snufje op wetenschappelijk gebied te vinden. Dat is trouwens niet onze bedoeling. We zijn op zoek naar oorspronkelijke teksten waarin voor het eerst gedachten werden gemaakt over het ontstaan van onze aarde en haar oppervlak. Merkwaardig genoeg blijken die teksten nog heel wat zinvolle uitspraken te bevatten en helpen ze ons een beter begrip te krijgen over het wetenschappelijke en filosofische gedachtegoed in de 18-de eeuw. Alleen al de indeling in epochen is op zichzelf het bekijken waard en verraadt duidelijk het evolutieve denken van Buffon, op een ogenblik dat de gangbare mening van het ontstaan van aarde en planeten nog steeds uit Genesis volgde (zie bijvoorbeeld het werk van Abbé de Barruel (1741-1820): “Les Helviennes ou lettres provinciales philosophiques”. Laatstgenoemde werk bevat een uitvoerige weerlegging van de “Époques de la Terre”. Maar lezen we eerst uit hetzelfde werk een uittreksel uit een brief van een zekere Madame la Baronne*** au Chevalier***:

“Je lisois M. De Buffon. Que j’étois enchantée de ses descriptions ! Avec quel plaisir je revenois à celle de mon serrein, de mon perroquet, de mon épagneul, & tant d’autres jolis animaux ? Mais peut-être n’étoit-ce pas là ce qu’on appelle de la philosophie. Je voyois l’Écrivain tour-à-tour élégant, noble, majestueux, sublime, & toujours charmant comme la Nature. Seulement il me sembloit qu’il nous dit quelquefois en son nom des choses fort extraordinaire ; sans doute je ne le connoissois pas encore comme Physicien.”

(Les Helviennes ou lettres provinciales philosophiques, Tome Premier, À Amsterdam, 1785, p. 5)

Een beetje verder in haar brief aan de Chevalier bericht de barones over een gebeurtenis die haar recent is overkomen:

“J’allois me pénétrer de son Système (Het systeem van Buffon, in verband met de vorming van de planeten), lorsque le plus fâcheux accident me dépouilla de toute ma bibliotheque. J’avois envoyé quelques livres chez mon Relieur entre autres, le Systême de la Nature, & le bon Sens (Beide werken zijn van de hand van d’Holbach; maar de barones heeft daar blijkbaar geen weet van); j’avois recommandé qu’on les montrât à personne. La défense piqua la curiosité du garçon Relieur ; il passa la nuit à feuilleter ces Livres, & prit le lendemain quelques libertés avec la fille de son maître. La pauvre enfant avoit sans doute peur d’être damnée ; car notre galant se crût obligé de lui dire qu’il n’avoit point d’enfer, & qu’il venoit de le lire dans un livre de Madame la Baronne. On ne répliqua point, & la jeune Fanchon donna quelque temps après, des marques assez apparentes de philosophie. Vous savez la tapage que l’on fait chez nous dans ces circonstances. Notre nouvel Âpotre est conduit chez le Bailli, & comme séducteur, condamné aux galeres. Le terrible homme que ce Bailli ! Il a prétendu que mes Livres ayant occasionné le crime du jeune homme, devoient être punis comme lui. Tout mon crédit n’a pu empêcher une descente à ma bibliotheque ; on ne me m’a laissé que mes Heures & quelques Sermons de Bourdaloue.” (Ibid: p. 5-6)

De brief van de barones schildert zowat het klimaat van wat men verwachten kon wanneer men in zijn bibliotheek zg. verboden boeken vond. De betreffende brief is gefingeerd door de Barruel, om aan te tonen hoe verderfelijk filosofie wel kan zijn (vooral dan de werken van d’Holbach, die in de brief expliciet vermeld worden. De “Lettres Provinciales” van Abbé de Barruel zijn dan ook bedoeld om de filosofische literatuur belachelijk te maken (Le ridicule tue). Die man was niet dom en hij wist hoe hij te werk moest gaan. De “Époques de la Nature” van Buffon waren hem een doorn in het oog. Hij gebruikt dan ook al zijn registers om het werk met veel geweld te ontsieren.

Buffon was een natuurfilosoof, met een uitermate brede kennis van de natuur, wat zijn neerslag heeft gevonden in zijn “Histoire naturelle” (1749-1788, 36 Vol. In-4). Waarschijnlijk wel de meest vermaarde geleerde van zijn tijd, werd hij door velen bewonderd, maar ook benijd. Omwille van zijn berekening in verband met de afkoelingsgraad van ijzer vorderde hij, dat de aarde minstens 75.000 jaar oud moest zijn. Hiervoor werd hij door de Kerk veroordeeld en zijn boeken verbrand.

Abbé de Barruel heeft het vooral gemunt op Buffon’s theorie over het ontstaan van de planeten, een weliswaar foutieve teorie, maar die in beginsel een juiste verklaring geeft van het ontstaan ons planetenstelsel. Buffon meende immers dat door de inslag van kometen op het zonsoppervlak voldoende materie werd weggerukt (verkeerde oorzaak) die dan terecht kwam im banen om de zon, waaruit de planeten zich hebben gevormd (juiste verklaring van het effect van losgeslagen materie uit de zon):

Een poster in verband met een (alternatieve) theorie
over de oorsprong van water op het aardopervlak
(2006, Henry H. Hsieh, David C. Jewitt,and
Yanga R. Fernández, IFA - University of Hawaii)

“… je demande seulement que l’on considère si le mouvement de toutes les planètes, dans le même sens, & presque dans le même plan, ne suppose pas une impulsion commune ? Je demande s’il y a dans l’Univers quelques corps, excepté les comètes, qui aient pu communiquer ce mouvement d’impulsion ? Je demande s’il n’est pas probable qu’il tombe de temps à autres des comètes dans le Soleil, puisque celle de 1680 en a, pour ainsi dire, rasé la surface, & si par conséquent une telle comète, en sillonnant cette surface du Soleil, ne communiqueroit pas son mouvement d’impulsion à certaine quantité de matière qu’elle sépareroit du corps du Soleil, en la projetant au-dehors ? Je demande si, dans ce torrent de matière projetée, il ne se formeroit pas des globes par l’attraction mutuelle des parties, & si ces globes ne se trouveroient pas à des distances différentes, suivant la différente densité des matières, & si les plus légères ne seroient pas poussées plus loin que les plus denses par la même impulsion ? Je demande si la situation de tous ces globes presque dans le même plan, n’indique pas assez d’une largeur considérable, & qu’il n’avoit pour cause qu’une seule impulsion, puisque toutes les parties de la matière dont il est composé, ne se sont éloignées que très-peu de la direction commune ? Je demande comment, & où la matière de la Terre & des Planètes auroit pu se liquéfier, si elle n’eût pas residé dans les corps même du Soleil ; & si l’on peut trouver une cause de cette chaleur & de cet embrasement du Soleil, autre que celle de sa charge, & du frottement intérieur produit par l’action de tous ces vastes corps qui circulent autour de lui ? Enfin je demande qu’on examine tous les rapports, que l’on suive toutes les vues, que l’on compare toutes les analogies avec moi sur lesquelles j’ai fondé mes raisonnements, & qu’on se contente de conclure avec moi que, si Dieu l’eût permis, il se pourroit, par les seules Loix de la Nature, que la Terre & les Planètes eussent été formées de cette même manière.”

Buffon, Époques de la Nature, 1778, p. 79-80

De laatste gedachte is door Buffon bijzonder diplomatisch geformuleerd en insinueert, dat het de Natuur zelf wel eens zou kunnen zijn (met behulp van haar eigen wetmatigheid), die de Aarde en de overige planeten van het zonnestelsel heeft gevormd.

Op die gedachte reageert Abbé de Barruel als volgt:

“Pourquoi M. De Buffon a-t-il renoncé à ses nobles fonctions ? Peu satisfait de ce que la Nature se plait à lui révéler, oubliant quelquefois les secrets qu’elle lui découvre, pour suppléer à ceux qu’il ne peut lui arracher, pourquoi s’est-il rangé dans la foule des hommes à système ? Je reprends malgré moi des droits que je perdois si volontiers auprès de lui ; à l’Interprete de la Nature (Red: Buffon) j’oppose la Nature elle-même, & j’ai tout l’avantage de celui qui s’en tient à ses loix. Mais, lors même que j’ose opposer ces loix à M. De Buffon, mon intention n’est pas que mes compatriotes cessent de lui rendre, avec l’Europe, un juste tribut de respect & d’estime. Je ne veux que leur dire : Étudiez la nature ; mais abandonnez les systêmes, ils seront toujours faux, ils sont presque toujours dangereux. Admirez les ouvrages du Créateur, sans lui demander comment il les a faits : il s’est tû pour M. De Buffon : quelle réponse en pourrez-vous attendre !

Malheureusement ce génie célebre s’obstine à suppléer au silence de la Nature ; il cherche à diriger la marche de l’Étre suprême dans la formation de l’Univers : que ses premiers écarts sont humilians pour la raison humaine !”

Les Helviennes, 1785, Tome premier, p. 23-24.

Natuurlijk maakt Buffon een aantal veronderstellingen (hypothesen) om met behulp ervan, binnen het bestek (systeem) van de natuurkundige wetten (dus zeker niet van zijn eigen wetten) een verklaring te vinden voor het ontstaan van de Aarde en de overige planeten van het zonnestelsel- onafgezien van het aantal planeten die tijdens de 18-de eeuw bekend waren, heeft de IAU (International Astronomical Union) vrij recent (Praag, Augustus 2006) ) het aantal planeten in het zonnestelsel van 9 op 8 stuks teruggeschroefd- Wat zou de Barruel op deze ingrijpende verandering van het werk van de Schepper wel bemerkt hebben?- Wat de Barruel uiteindelijk wil, is een beschouwing van de Natuur, zonder er iets van te willen begrijpen. Dat is echter teveel verlangd van een wetenschappelijk vorser. We besluiten deze toelichting op Buffon’s 1-ste Epoche van de Natuur met een uittreksel uit dit werk:

“Je conviens que les idées de ce système peuvent paroître hypothétiques, étranges & même chimériques à tous ceux qui, ne jugeant les choses que par le rapport de leurs sens, n’ont jamais conçu comment on sait que la Terre n’est qu’une petite planète, renflée sur l’équateur & abaissée sous les pôles ; à ceux qui ignorent comment on s’est assuré que tous les corps célestes pèsent, agissent & réagissent les uns sur les autres ; comment on a pu mesurer leur grandeur, leur distance, leurs mouvemens, leur pesanteur, &c. mais je suis persuadé que ces mêmes idées paroîtront simples, naturelles & même grandes, au petit nombre de ceux qui, par des observations & des réflexions suivies, sont parvenus à connoître les loix de l’Univers, & qui, jugeant des choses par leurs propres lumières, les voient sans préjugé, telles qu’elles sont ou telles qu’elles pourroient être: car ces deux points de vue sont à-peu-près les mêmes”

Buffon, Histoire Naturelle, Époques de la Nature, 1778, Tome Douzième, p.76-77.

Gelukkig heeft niet iedereen zo gereageerd als Abbé de Barruel op de “Époques” van Buffon. De literator Melchior Grimm (1723-1807), bekend om zijn “Correspondance littéraire”, waarin hij belangrijke gebeurtenissen, in Parijs, op kunstzinnig, literair en wetenschappelijk vlak aan de buitenwereld kenbaar maakt, schrijft (april 1779) over de “Époques” als volgt:

“Si le système établi dans cet ouvrage ne paraît pas à tous ses lecteurs également solide, on avouera du moins que c’est un des plus sublimes romans, un des plus beaux poèmes que la philosophie ait jamais osé imaginer.”

Op de vooravond van de 20-ste eeuw schrijft Thomas Henry Huxley:

“The opening sentences of the Epoques de la Nature show us how fully Buffon recognised the analogy of geological with archaeological inquiries:

As in civil history we consult deeds, seek for coins, or decipher antique inscriptions in order to determine the epochs of human revolutions and fix the date of moral events; so, in natural history, we must search the archives of the world, recover old monuments from the bowels of the earth, collect their frag-mentary remains, and gather into one body of evidence all the signs of physical change which may enable us to look back upon the different ages of nature. It is our only means of fixing some points in the immensity of space, and of setting a certain number of waymarks along the eternal path of time.

Buffon enumerates five classes of these monuments of the past history of the earth, and they are all facts of palaeontology. In the first place, he says, shells and other marine productions are found all over the surface and in the interior of the dry land; and all calcareous rocks are made up of their remains. Secondly, a great many of these shells which are found in Europe are not now to be met with in the adjacent seas; and, in the slates and other deep-seated deposits, there are remains of fishes and of plants of which no species now exist in our latitudes, and which are either extinct, or exist only in more northern climates. Thirdly, in Siberia and in other northern regions of Europe and of Asia, bones and teeth of elephants, rhinoceroses, and hippopotamuses occur in such numbers that these animals must once have lived and multiplied in those regions, although at the present day they are confined to southern climates. The deposits in which these remains are found are superficial, while those which contain shells and other marine remains lie much deeper. Fourthly, tusks and bones of elephants and hippopotamuses are found not only in the northern regions of the old world, but also in those of the new world, although, at present, neither elephants nor hippopotamuses occur in America. Fifthly, in the middle of the continents, in regions most remote from the sea, we find an infinite number of shells, of which the most part belong to animals of those kinds which still exist in southern seas, but of which many others have no living analogues; so that these species appear to be lost, destroyed by some unknown cause. It is needless to inquire how far these statements are strictly accurate; they are sufficiently so to justify Buffon's conclusions that the dry land was once beneath the sea; that the formation of the fossiliferous rocks must have occupied a vastly greater lapse of time than that traditionally ascribed to the age of the earth; that fossil remains indicate different climatal conditions to have obtained in former times, and especially that the polar regions were once warmer; that many species of animals and plants have become extinct; and that geological change has had something to do with geographical distribution. But these propositions almost constitute the frame-work of palaeontology ”

Thomas Henry Huxley: The Rise and progress of Paleontology, in Science and Hebrew Tradition, 1893, London, MacMillan.

Eric W. Elst.

Naar Inhoudstafel

Evolution old and new

Evolution old and new; or the theories of Buffon, Dr. Erasmus Darwin, and Lamarck, as compared with that of Mr. Charles Darwin.

Samuel Butler (1835-1902).

I am inclined to think that a vein of irony pervades the whole, or much the greater part of Buffon’s work, and that he intended to convey, one meaning to one set of readers, and another to another; indeed, it is often impossible to believe that he is not writing between his lines for the discerning, what the undiscerning were not intended to see. It must be remembered that his Natural History has two sides, a scientific and a popular one. May we not imagine that Buffon would be unwilling to debar himself from speaking to those who could understand him, and yet would wish like Händel and Shakespeare to address the many, as well as the few ? But the only manner in which these seemingly irreconciliable ends could be attained, would be by the use of language which should be self-adjusting to the capacity of the reader. So keen an observer can hardly have been blind to the signs of the times which were already close at hand. Free-thinker though he was, he was also a powerful member of the aristocracy, and little likely to demean himself –for so he would doubtless hold it– by playing the part of Voltaire or Rousseau... It is probably for the reasons above suggested that Buffon did not propound a connected scheme of evolution or descent with modification, but scattered his theory in fragments up and down his work in the prefatory remarks with which he introduces the more striking animals or classes of animals.

Samuel Butler, 1879, Evolution old and new; or the theories of Buffon, Dr. Erasmus Darwin*, and Lamarck, as compared with that of Mr. Charles Darwin. Buffon’s method, the Ironical character of his work, London, Hardwicke and Bogue, ch. IX, p. 81-84.

*Red: Dr. Erasmus Darwin was de grootvader van Charles Darwin. Samuel Butler maakt, in zijn roman Erewhon (1872), een verwijt aan Charles Darwin, dat die de bijdrage van zijn grootvader in de evolutieleer niet heeft vermeld.

Un art d’écrire ironique… publié sur le site Buffon @ web

Naar Inhoudstafel

Buffon’s komeet en de kometen van het SOHO Project

Buffon schrijf in zijn Époques de la Nature:

“… j’ai mis en avant, non pas comme un fait réel & certain, mais seulement comme une chose possible, que la matière des planètes a été projetée hors du soleil par le choc d’une comète. Cette hypothèse est fondée sur ce qu’il n’y a dans la Nature aucuns corps en mouvement, sinon les comètes, qui puissent ou aient pu communiquer un aussi grand mouvement à d’aussi grandes masses, & en même temps sur ce que les comètes approchent quelquefois de si près du soleil, qu’il est pour ainsi dire nécessaire que quelques-unes y tombent obliquement & en sillonnent la surface, en chassant devant elles les matières mises en mouvement par leur choc.” (Uitgave 1778, p. 46)

We weten nu dat het planetensysteem zich op een andere wijze heeft gevormd, weliswaar uit materie die uit de zon werd weggeslingerd. Wat wel blijft is de gedachte van Buffon, dat kometen kunnen inslaan op de zon. Dit is bevestigd geworden door berekening, maar vooral door het project SOHO, die als het ware kometen regelmatig zien inslaan op de zon.

Een SOHO komeet op weg naar de zon (SOHO/ NASA/ ESA)

Het SOHO Project

Sinds 1995 bevindt er zich een satelliet in de ruimte die de zon continu waarneemt. Daarmee worden alle kometen ontdekt die in haar buurt komen. Brian Marsden had er in 1969 al op gewezen dat er een groep van kometen bestond (de Kreutz-kometen) waarvan men heeft kunnen aantonen dat 90 % van de kometen die door de SOHO-satelliet worden ontdekt tot die groep behoren.

Het lag voor de hand, Dr. Brian Marsden, Directeur van het Minor Planet Center, komeetspecialist en sympathisant van onze Vereniging, naar het totaal aantal Kreutz-kometen te vragen:

We are getting somewhere between 100 and 150 SOHO comets per year from the Kreutz group. These are the ones that go very close to the sun, maybe even collide. Of course, they are very small fragments of some original comet and probably have orbital periods in the 400-800-year range. Only very occasionally (a few times each century) does one actually survive perihelion.

Tenslotte nog een bemerking over Buffon’s komeet-theorie van de hand van Delisle de Sales:

“Leibnitz qui aime à rectifier Descartes, & qui fait comme lui des romans métaphysiques, prétendoit que la terre pourroit bien n’avoir été primitivement qu’une tache du soleil, que cet astre a jetée hors de son atmosphere, & qui tâche sans cesse d’y retomber : mais la lune est-elle aussi une tache de notre globe ; & quelle seroit, dans cette opinion, l’origine de l’anneau de Saturne & des satellites de Jupiter ?

Le hardi Buffon, qui n’est cependant pas l’ami de Leibnitz, a un peu corrigé les défauts de ce systême. Il suppose qu’une comete tomba un jour sur la surface du soleil, déplaça cet astre, & en détacha la 650e partie de sa masse. Cette matiere fluide forma d’abord un torrent, ensuite elle circula autour du soleil, amis à diverses distances, à cause de la diversité de densité de ses parties ; & voilà l’origine des planetes de notre systême. Toutes ces hypotheses sont des édifices aériens. Il pourroit se faire que la terre n’eût été primitivement ni une étoile, ni une partie de soleil, ni une de ses taches. Qui sait si ce n’est pas une comete qui, en voyageant, s’est trop approchée de notre soleil, & est restée dans son systême ? J’aime bien autant cette rêverie qu’une autre.” De la Philosophie de la Nature, 1789, Tome I, p. 176-177.

Hyakutake, de grote komeet (C/1996 B2), waargenomen met de Schmidt-telescoop 60/90 cm,
in april 1996, op de Sterrenwacht Haute-Provence (Eric W. Elst)

Naar Inhoudstafel

Een onderzoek van de Traité des Systêmes (1749) van Abbé de Condillac

Titelblad van de Essai, Tome Premier (1802).

Inleiding

In het vorige nummer van Le petit Cuistre (#15, 21 september 2006) hebben we een begin gemaakt van de analyse van de “Traité des Systèmes” (1749) van Etienne Bonnot, Abbé de Condillac (1714-1780). De eerste uitgave van dit belangrijke werk verscheen in Holland: “Traité des systêmes, où l’on en démelle les inconvéniens et les avantages”, par l’auteur de l’Essai sur l’origine des connoissances humaines, La Haye, Neaulme, 1749, In 12°.

In het II-de hoofdstuk van zijn Traité analyseert de abbé het nut van abstracte systemen bij het onderzoek. Hij schrijft: Filosofen die voor hun onderzoek gebruik maken van abstracte beginselen zullen u de volgende werkwijze voorstellen: Zoek de ideeën die het best de universaliteit (algemeengeldigheid) van het eerste beginsel benaderen. Druk elke idee uit in een stelling, die het eerste beginsel (bijkomend) belicht. Die ideeën zijn uiteraard minder algemeen van aard.

Ga zo verder te werk met de gevonden stellingen (ondergeschikte waarheden), elke afzonderlijke stelling opgevat als een eerste beginsel. Vorm hieruit nieuwe stellingen, die op hun beurt van minder algemene aard zullen zijn. Na een aantal gelijkaardige stappen wordt een niveau bereikt van louter bijzondere waarheden (Traité des Systêmes, Uitgave 1991, Librairie Arthème Fayard, Ch. II : De l’inutilité des systêmes abstraits, p. 9) .

Het is een werkwijze die in de botanica werd (wordt) gebruikt: Het beginsel van Aristoteles taxonomie (ordening) is eenvoudig, maar in de praktijk zijn er talloze voetangels en klemmen. Bepaal van een groep individuen wat het meest essentiële kenmerk is –de fundamentum divisionis–, vervolgens in hoeveel verschijningsvormen dit voorkomt en verdeel de groep zo in even zoveel subgroepen. Ga vervolgens zo door met de subgroepen, enzovoort… De moeilijkheden komen voort uit het feit dat je idealiter van te voren, dus a priori, hebt vastgesteld wat het meeste essentiele criterium is, terwijl in de praktijk steeds de nodige ad hoc beslissingen moeten worden genomen over op grond van welk criterium je tot een volgende onderverdeling overgaat (Chunglin Kwa, 2005, De ontdekking van het weten, een andere geschiedenis van de wetenschap, uitgeverij Boom, Amsterdam, Hoofdstuk 7: p. 244).

Condillac vervolgt zijn betoog: Diezelfde filosofen veronderstellen dat de abstracte beginselen aangeboren zijn en dat zonder die eerste beginselen, er helemaal geen kennis te verwerven is.

Hierop reageert hij als volgt:

“Mais ces philosophes renversent l’ordre de la génération de nos idées. C’est aux idées plus faciles à préparer l’intelligence de celles qui le sont moins. Or chacun peut connoître, par sa propre expérience, que les idées sont plus faciles, à proportion qu’elles sont moins abstraites et qu’elles rapprochent davantage des sens ; qu’au contraire elles sont plus difficiles, à proportion qu’elles s’éloignent des sens, et qu’elles deviennent plus abstraites. La raison de cette expérience, c’est que toutes nos connoissances viennent des sens.” (Traité, id., p. 10)

Condillac is een volgeling van de Engelse sensualist John Locke (1632-1704) en heeft zijn werk (o.a. An Essay concerning human understanding, 1690) in Frankrijk tot grote bekendheid gebracht. De Engelse filosoof en wiskundige Bertrand Russell (1878-1970) schreef over Locke: “he made a bigger difference to the whole intellectual climate of mankind than anyone had done since Aristotle”. Condillac had dus een goed leermeester en refereert naar hem (Essay, boek IV, Hoofdstuk 7: Of Maxims, §9 en 10). Hij gaat weliswaar niet akkoord met Locke’s opvatting, dat in de wiskunde abstracte beginselen zinvol gebruikt kunnen worden (Essay, boek IV, einde van §11 (General maxims):

“Our knowlegde begins, and so spreads itselfs, by degrees to generals. Though afterwards, the mind takes the quite contrary course, and having drawn its knowlegdge into as general propositions as it can, makes those familiar to its thoughts, and accustoms itself to have recourse to them, as the standards of truth and falsehood. By which familiar use of them, as rules to measure the truth of other propositions, it comes in time to be thought, that more particular propositions have their truth and evidence from their conformity to these more general ones, which in discourse and argumentation, are so frequently urged, and constantly admitted. And this, I think, to be the reason why amongst so many self-evident propositions, the most general only have had the title of maxims.” (Locke, Essay, uitgave Penguin Classics 1997, p. 534).

Misschien was het wel belangrijk geweest dat Condillac ons tevens attent heeft gemaakt op de aanhef van §12:

“One thing further, I think, it may not be amiss to observe concerning these general maximes, that they are so far from improving or establishing our minds in true knowledge, that if our notions be wrong, loose, or unsteady, and we resign up our thoughts to the sound of words, rather than fix them on settled determined ideas of things; I say, these general maxims will serve to confirm us in mistakes; and in such a way of use of words, which is most common, will serve to prove contradictions.” (Locke, Essay, uitgave Penguin Classics 1997, p. 534)

Etienne Bonnot, Mr L’Abbé de Condillac.

Condillac verwijst naar zijn La Logique (1780):

“Nos sens sont les premieres facultés que nous remarquons. C’est par eux seuls que les impressions des objects viennent jusqu’à l’ame… Mais, pour connoître ces objects, suffit-il d’avoir des sens ? Non sans doute ; car les mêmes sens nous sont communs à tous, et cependant nous n’avons pas les mêmes connoissances ? Cette inégalité ne peut provenir que de ce que nous ne savons pas tous faire également de nos sens l’usage pour lequel ils nous ont été donnés. Si je n’apprends pas à les régler, j’acquerrai moins de connoisances qu’un autre, par la même raison qu’on ne danse bien, qu’autant qu’on apprend à régler ses pas.” (Condillac, La Logique, 1802, Paris, Chez les Librairs associés, p.167-168)

In het tweede hoofdstuk van de Logique geeft hij het voorbeeld hoe we bijvoorbeeld een landschap moeten bekijken, als we er een blijvende indruk van willen overhouden:

“Pour avoir une connoissance d’une campagne, il ne suffit pas de la voir toute à-la-fois ; il en faut voir chaque partie l’une après l’autre ; au lieu de tout embrasser d’un coup-d’œil, il faut arrêter ses regards successivement d’un objet sur un (autre) objet. Voilà ce que la nature nous apprend à tous. Si elle nous a donné la faculté de voir une multitude de choses à-la-fois, elle nous a donné aussi la faculté de n’en regarder qu’une, c’est-à-dire, de diriger nos yeux sur une seule ; et c’est à cette faculté, qui est une suite de notre organisation, que nous devons toutes les connoissances que nous acquérons par la vue.” (Ibid. p.177)

Nochtans, wanneer men nadien aan een aantal waarnemers vraagt, van wat ze gezien hebben een afbeelding te maken, zal men bij de ene vele details van het landschap herkennen, terwijl bij de andere er nagenoeg niets van terug te vinden is:

“Quelques uns feront des tableaux plus ou moins vrais, où l’on retrouvera beaucoup de choses comme elles sont en effet ; tandis que d’autres, brouillant tout, feront des tableaux où il ne sera pas possible de rien reconnoître. Chacun de nous néanmoins a vu les les mêmes objets ; mais les regards des uns étoient conduits comme au hasard, et ceux d’autres se dirigeoient avec un certain orde. Or, quel est cet ordre ? La nature l’indique elle-même. C’est celui dans lequel elle offre les objets. Il y en a qui appellent plus particulièrement les regards ; ils sont plus frappans ; ils dominent ; et tous les autres semblent s’arranger autour d’eux pour eux. Voilà ceux qu’on observe d’abord ; et, quand on a remarqué leur situation respective, les autres se mettent dans les intervalles, chacun à leur place… Ce sont là des connoissances que nous devons uniquement à l’art avec lequel nous avons dirigé nos regards. Nous ne les avons acquises, que l’une après l’autre : mais une fois acquises, elles sont toutes en même tems présentes à l’esprit, comme les objets qu’elles nous retracent sont tous présens à l’œil qui les voit… Cette vue de l’esprit s’étend comme la vue du corps : si l’on est bien organisé, il ne faut à l’une et à l’autre que de l’exercice, et on ne sauroit en quelque sorte circonscrire l’espace qu’elles embrassent. En effet, un esprit exercé voit, dans un sujet qu’il médite, une multitude de rapports que nous n’appercevons pas ; comme les yeux exercés d’un grand peintre démêlent en un moment, dans un paysage, une multitude de choses que nous voyons avec lui, et qui cependant nous échappent.” (Ibid. p.178-179)

“Analyser n’est donc autre chose qu’observer dans un ordre successif les qualités d’un objet, afin de leur donner dans l’esprit l’ordre simultané dans lequel elles existent. L’analyse, qu’on croit n’être connue que des philosophes, est donc connue de tout le monde, et je n’ai rien appris au lecteur ; je lui ai seulement fait remarquer ce qu’il fait continuellement… Pour voir d’une manière distincte tout ce qui s’offre à-la-fois dans mon esprit, il faut que je décompose comme j’ai décomposé ce qui s’offroit à mes yeux ; il faut que j’analyse ma pensée.” (Ibid., p.181)

We kunnen nu wel begrijpen waarom Condillac niet hoog opliep met abstracte beginselen: die moeten met behulp van minder abstracte ideeën verklaard worden, en zo verder, totdat men op een idee stoot dat met een zintuigelijk waargenomen object overeenkomt. Zij bieden in het algemeen geen zekerheid in onze redeneringen. Condillac besluit hieruit wijselijk, dat men ongelijk heeft te beweren dat onze kennis haar oorsprong vindt in abstracte beginselen. Maar wat dan met het gebruik van abstracte beginselen in de wetenschap. Een abstract (eerste) beginsel is bijvoorbeeld het parallel-axioma uit de euklidische meetkunde: Door een punt buiten een rechte gaat precies één rechte lijn die met die rechte parallel is. Hieruit is een bruikbare meetkunde (voor de euklidische ruimte) afgeleid. Maar het axioma heeft men nooit kunnen terugvoeren op een waargenomen werkelijkheid (geldt wel voor lijnstukken maar niet noodzakelijk voor rechten die zich tot in het oneindige uitbreiden). Moet het ons dan verwonderen dat Lobachevsky (1793-1856) en Bolyai (1802-1860) uit het terzijde leggen van het parallel-axioma eveneens een bruikbare meetkunde (voor de gekromde ruimte) hebben afgeleid. Wat moet men hieruit besluiten? Zijn er dan nog meerdere bruikbare meetkunden in dit heelal?

Eric W. Elst.

Naar Inhoudstafel

Hume’s intuïtie van de Evolutieleer

Albert Boeyé

Albert Boeyé (1932) groeide op in Leuven en volgde daar de Grieks-Latijnse humaniora aan het Koninklijk Atheneum. Studeerde daarop scheikunde (specialiteit biochemie) aan de ULB (doctoraat, 1957). Bursaal van de Belgian-American Educational Foundation bij (latere) Nobelprijswinnaar R. Dulbecco, Caltech. Aldaar verrichte virologische research was richtinggevend voor verdere loopbaan. Werkzaam aan de Rijksuniversiteit Gent (1958-1969). Verdere carrière aan de VUB als docent (1969), vervolgens gewoon hoogleraar, biochemie en microbiologie.

Toen de voorzitter van deze Vereniging mij verzocht om een bijdrage over de evolutieleer, stond ik aanvankelijk weigerachtig om reden van het anachronisme: wie kon in de tijd van de Verlichting iets hebben geschreven over Darwins veel latere theorie ? Maar toen ik er enkele werken op nasloeg, bleek dat de filosofen al lang vóór Darwin over evolutie nadachten; en de merkwaardigste van deze speculaties danken wij aan Hume.

David Hume (1711-1776), de grootste scepticus uit de geschiedenis van de filolosofie, stond kritisch tegenover de godsdienst. “The Natural History of Religion” (1757) bezorgde hem meer populariteit in de atheïstische salons van de Franse Verlichting dan in het zwaar religieuze Engeland. Hume vreesde dat zijn nog kritischer “Dialogues Concerning Natural Religion” hem zou blootstellen aan represailles en zorgde dan ook voor een postume publicatie (1779); en één passage uit de Dialogues heeft zeer terecht de aandacht genoten van hedendaagse auteurs over het darwinisme (Dennett, 1995) of het Intelligent Design, de dekmantel van het creationisme (Ruse, 2003).

Standbeeld van Hume in Edinburgh (P. Van den Eijnde)

De bewuste passage gaat als volgt. Twee personages, Cleanthes en Philo nemen het tegen elkaar op. Cleanthes stelt dat de natuur is als een grote machine, waarvan elk onderdeel aangepast is aan zijn doel; waaruit blijkt dat…

“… the Author of Nature is somewhat similar to the mind of man; though possessed of much larger faculties, proportioned to the grandeur of the work, which he has executed.”

Dit is, in een notendop, de basisstelling van het Intelligent Design. Maar Philo antwoordt. Als wij de wereld vergelijken met een machine, moeten wij dan niet denken aan multipele planners en aan vele voorafgaande en minder perfecte uitvoeringen ?

“If we survey a ship, what an exalted idea must we form of the ingenuity of the carpenter, who frames so complicated, useful and beautiful a machine ? And what surprise must we feel, when we find him a stupid mechanic, who imitated others, and copied an art, which, through a long succession of ages, after multiplied trials, mistakes, corrections, deliberations, and controversies, had been gradually improved ?”

De kunst van de scheepsbouw is dus niet ontsproten aan één geniaal brein, maar is ontstaan door de moeizame accumulatie van vele verbeteringen gedurende een lange opvolging van tijden. Om een term te gebruiken die Hume niet kende: schepen evolueren. Hoe merkwaardig deze passage dan wel is, kan best geapprecieerd worden als we teugblikken naar de oorsprong van de evolutieleer.

Jean-Baptiste Lamarck (1744-1829) uitte in 1800 als eerste de mening dat de soorten niet constant waren, maar geleidelijk uit elkaar ontstonden. Hij miste echter zijn kans om voor eeuwig door te gaan als de geëerde vader van de evolutieleer door zijn theorie te baseren op veronderstellingen die later verkeerd bleken. Zo ging hij ervan uit dat tijdens het leven verworven vaardigheden en kenmerken op de nakomelingschap overgingen. Als gevolg van deze vergissing werd tot in onze tijd het lamarckisme beschouwd als een aberratie, hoewel … een weinig geduld, a.u.b.

Lamarcks evolutieleer werd heftig bestreden door zijn collega Georges Cuvier (1769-1832), die stellig overtuigd was van de onveranderlijkheid der soorten. De ontdekkingen van de prille paleontologie noopten hem wel tot de toegeving dat de jongere diersoorten verschillend waren van de voorgaande. Maar hij verzon liever een eigen catastrofentheorie dan zijn geloof aan de onveranderlijkheid der soorten op te geven. Zo werd Cuvier de tweede Fransman die nipt de kans miste om de vader van de evolutieleer te worden.

Hoe kon een zo vooraanstaand geleerde als Cuvier de boot missen ? Het religieuze vooroordeel van de stabiliteit der Schepping zal een rol gespeeld hebben; maar ook het toenmalige ontbreken van enig wetenschappelijk referentiekader voor een houdbare evolutietheorie.

Om aan te tonen hoe onvoorbereid de geesten dan wel waren, staan wij even stil bij een van de argumenten die Cuvier tegen Lamarck uitspeelde. Hij liet zich vanuit Egypte toen volop in de belangstelling na Napoleons expeditie gebalsemde ibissen toezenden en vergeleek hun skelet nauwkeurig met dat van de moderne vogels. Toen hij geen verschil ontdekte, besloot hij triomfantelijk dat de ibis sedert de hoogste Oudheid geen enkele verandering had ondergaan. Ergo, Lamarcks zgn. evolutie bestond niet.

Elke moderne lezer beseft onmiddellijk dat de beschouwde tijdsspanne -3 tot 4 millennia- hoe lang ook in historisch opzicht, in het niet vervalt naast de tijd waarbinnen zich de evolutie der levende wezens heeft afgespeeld. Het is pas enkele decennia na Cuviers naïeve ibissenonderzoek dat de geologen begonnen rekening te houden met oneindig langere tijden, miljoenen, thans zelfs miljarden jaren. Bijzonder belangrijk was de evolutietheorie van de aardkorst van Charles Lyell (1797-1875), uiteengezet in zijn “Principles of Geology”. Zijn nieuwe inzichten verlosten a.h.w. de wetenschappelijke wereld van het paralyserende geloof aan de stabiliteit van de Schepping. De “Principles” verschenen in 1830-1833 en dat was net op tijd voor de jonge Charles Darwin om het werk mee te nemen aan boord van de Beagle. In tegenstelling tot Cuvier, had Darwin wél een geschikt referentiekader voor de conceptie van zijn eigen evolutieleer.

De biografie van Darwin, zijn reis met de Beagle en de moeilijke bevalling van zijn hoofdwerk “The Origin of Species by Means of Natural Selection” (1859) zijn bekende verhalen. Darwins leer is samengevat in de even poëtische als beroemde eindparagraaf van de “Origin”:

“It is interesting to contemplate an entangled bank, clothed with many plants of many kinds, with birds singing on the bushes, with various insects flitting about, and with worms crawling through the damp earth, and to reflect that these elaborately constructed forms, so different from each other, and dependent on each other in so complex a manner, have all been produced by laws acting around us. These laws, taken in the largest sense, being Growth with Reproduction; Inheritance which is almost implied by reproduction; Variability from the indirect and direct action of the external conditions of life, and from use and disuse; a Ratio of Increase so high as to lead to a Struggle for Life, and as a consequence to Natural Selection, entailing Divergence of Character and the Extinction of less improved forms. Thus, from the war of nature, from famine and death, the most exalted object which we are capable of conceiving, namely, the production of the higher animals, directly follows. There is grandeur in this view of life, with its several powers, having been originally breathed into a few forms or into one; and that, whilst this planet has gone cycling on according to the fixed law of gravity, from so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved.”

Deze samenvatting laat heel wat vragen onbeantwoord, zoals het ontstaan van de variabiliteit; maar Darwin heeft –in tegenstelling tot Lamarck, bijvoorbeeld– nooit toegegeven aan de verleiding, enige theorie te verkondigen die hij niet met bewijzen kon staven. En juist dank zij deze voorzichtigheid staat zijn theorie na anderhalve eeuw nog overeind.

Als wij de geciteerde passage uit Humes Dialogues nu herlezen, zien wij daarin als een voorafspiegeling van Darwin. Beide auteurs negeren elke intelli-gente tussenkomst. Beiden poneren evolutie, voorgesteld als een voortdurend proces van geleidelijke aanpassingen; en waar Darwin onrechtstreeks refereert naar de ouderdom van de Aarde, heeft Hume het over a long succession of ages. Terecht noemt Dennett (1995) deze passage Humes close encounter.

Zieltogend darwinisme ?

Volgens het Intelligent Design is Darwins evolutieleer slechts een onbewezen hypothese, waarover de wetenschappers het ook al niet eens zijn. Hoe zit dat ?

Darwin was zich terdege bewust van zijn onwetendheid over de mechanismen van de erfelijkheid en heeft er daarom ook wijselijk over gezwegen. Pas in het begin van de 20e eeuw begon de opkomende genetica antwoord te geven; en rond 1940 hadden zowel genetici (Dobzhansky, “Genetics and the Origin of Species”, 1937) als biologen (Mayr, “Systematics and the Origin of Species”, 1943) de evolutieleer herschreven. Hun neodarwinisme huldigde de stelling dat erfelijke variaties uitsluitend veroorzaakt werden door lukrake mutaties en recombinaties van genen.

Tot laat in de 20e eeuw was het neodarwinisme alleenzaligmakend. Maar stilaan groeide het besef dat men de verscheidenheid van de levende wereld had onderschat. Studies van de structuur en werking van het genoom brachten massa’s onverwachte –en nog grotendeels onverwerkte– feiten aan het licht; en ketterse mogelijkheden werden opnieuw getoetst. Mutaties waren niet altijd lukraak; en tijdens het leven opgedane ervaringen veroorzaakten soms wél erfelijke wijzigingen in de regeling van de genexpressie. En wie was na twee eeuwen verguizing op zijn sokken terug van weggeweest ? Juist, Lamarck.

Tegelijk werd het toepassingsgebied van de evolutieleer steeds verder uitgebreid. Met het baanbrekende “Culture and the Evolutionary Process” van Boyd en Richerson (1985) maakte het darwinisme zijn intrede in de menswetenschappen; en recent (2005) stelden Jablonka en Lamb een verruimde evolutieleer voor, uitgaande van variaties op 4 verschillende niveaus: Genetic, Epigenetic, Behavioral and Symbolic Variation.

Er is dus heel wat evolutie in de evolutieleer. Maar wat de creationisten ook mogen beweren, Darwins basisprincipe van erfelijke variatie gevolgd door natuurlijke selectie blijft overeind, nu en in de voorspelbare toekomst.

Albert Boeyé.

Referenties:

• Boyd, Robert & Richerson, Peter J. Culture and the Evolutionary Process. University of Chicago Press, 1985.
• Darwin, Charles. The Origin of Species by Means of Natural Selection. John Murray, 1859; reprinted by Penguin Books, 1968.
• Dennett, Daniel C. Darwin’s Dangerous Idea. Touchstone, 1995.
• Jablonka, Eva & Lamb, Marion J. Evolution in Four Dimensions. Bradford, 2005.
• Ruse, Michael. Darwin and Design. Harvard University Press, 2003.

Naar Inhoudstafel

Majestueuze Reisen in de 18-de eeuw

Eerste reis van James Cook (1769-1771), eerste vervolg.

James Cook (1728-1779) - Portrait by Nathaniel Dance.

Cook en zijn officieren zijn erg tevreden met het succesvolle resultaat van de Venus-waarnemingen. Jammer genoeg vernemen ze nadien dat een aantal bemanningsleden van de gelegenheid gebruik hebben gemaakt, wanneer iedereen druk bezig was met de waarnemingen, om het magazijn binnen te dringen en er een honderdtal grote spijkers te stelen. Ze hechten veel belang aan de diefstal, want ze beseffen dat als de spijkers zonder meer in de handen van de Tahitianen terecht komen, ze hierdoor een belangrijk ruilmiddel verspelen, om zich te kunen bevoorraden voor hun verdere tocht. Een van de dieven wordt opgepakt, maar die heeft slechts een zevental spijkers bij zich. Hij wordt gestraft met 24 zweepslagen, maar weigert zijn medecomplicen te verraden.

Op 5 Juni vieren de Britten de verjaardag van Koning George. Ze hadden dat al eerder moeten doen, maar ze hebben gewacht op de officieren die elders de transit van Venus hadden waargenomen. Een oude vrouw van een zekere rang en een familielid van Tomio was ondertussen gestorven. Daardoor komen ze wat meer te weten hoe de Tahitianen afscheid nemen van hun doden. Het blijkt immers dat zij die niet begraven:

“Au milieu d’un petite place quarrée, proprement paliſſadée de bambous, ils dreſſèrent ſur deux poteaux le pavillon d’une pirogue, & ils placèrent le corps en-deſſous, ſur un chaſſis. Le corps était couvert d’un belle étoffe, & on avait placé près de lui du fruit-à-pain, du poiſſon & d’autres proviſions. Nous ſuppoſâmes que les alimens étaient préparés pour l’eſprit du défunt, & que par conſéquent, ces Indiens ont quelques idées confuſes de l’exiſtence des ames après la mort ; mais, lorſque nous nous adreſſâmes à Touboutaï, afin de nous inſtruire plus particulièrement ſur cette matière, il nous dit que ces alimens étaient des offrandes qu’ils préſentaient à leurs Dieux. Ils ne ſuppoſaient cependant pas que les Dieux mangeaſſent … Vis-à-vis le quarré, il y a avait un endroit où les parens du défunt allaient payer le tribut de leur douleur ; & au-deſſous du pavillon on trouvait une quantité innombrable de petites pièces d’étoffe, ſur leſquelles les pleureurs avaient verſé leurs larmes & et leur ſang ; car dans les tranſports de leur chagrin, c’eſt un uſage univerſel parmi eux de ſe faire des bleſſures avec la dent d’un goulu de mer. A quelques pas delà, on avait dreſſé deux petites huttes ; quelques parens du défunt demeurent habituellement dans l’une, & l’autre ſert d’habitation au principal perſonnage du deuil, qui eſt toujours un homme revêtu d’un habillement ſingulier, & qui fait des cérémonies que nous rapporterons plus bas. On enterre enſuite les os des morts dans un lieu voiſin de celui où on élève ainſi les cadavres pour les laiſſer tomber en pourriture.

Il eſt impoſſible de deviner qui peut avoir introduit parmi ces peuples l’uſage d’élever le mort au-deſſus de la terre, juſqu’à ce que la chair ſoit conſummée par la putréfaction, & d’enterrer enſuite les os … Malgré le mépris que nous avons pour les cérémonies funéraires, qui ne nous ſont point familières par l’habitude, ou que la ſuperſtition ne nous a pas rendus ſacrées, la plupart des hommes s’occupent gravement à empêcher que leur corps ne ſoit pas rompu dans un champ par le hoyau du laboureur, ou dévoré par les vers, lorſqu’il ne ſera plus capable de ſenſation ; ils le font placer à prix d’argent dans une terre ſainte, lors même qu’ils croient que le ſort de ſa future exiſtence eſt irrévocablement décidé.”

De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 314-317.

Cook (of is het de la Harpe die het reisverhaal van de beroemde zeevaarder herschrijft ?) maakt hier de bemerking dat :

“… On doit convenir, dans tous les principes que les morts ſont inſenſibles à la réputation qu’ils laiſſent après eux ; cependant, excepté dans les hommes vils que l’habitude de la baſſeſſe & du crime a rendus indifférens à l’honneur & à la honte, la force de la raiſon & les réflexions du ſage ne peuvent pas ſurmonter ce penchant que nous avons tous de laiſſer un nom irréprochable ou célèbre, lorſque nous ne ſerons plus : c’eſt-là, ſans doute, une des heureuſes imperfections de notre nature, dont le bien général de la ſociété dépend juſqu’à un certain point, & comme on prévient quelques crimes en ſuſpendant avec des chaînes le corps d’un criminel après ſa mort, de même, le déſir d’écarter l’infamie de notre tombe, ou d’acquérir de l’honneur, lorſqu’il ne reſtera plus de nous que le nom, procure de grans avantages à la ſociété, & arrête bien de maux.

Des mœurs abſolument nouvelles nous montrent les folies & les abſurdités des hommes ſéparés de ces idées particulières qui, par leur aſſociation, nous accoutument à les voir ſans en être ſurpris. Le meillleur uſage peut-être que nous puiſſions faire de la connaiſſance de ces mœurs étrangères, c’eſt de nous montrer combien les ſottiſes du genre humain ſont eſſentiellement les mêmes preſque par-tout. Lorſqu’un zélé dévot de l’Egliſe Romaine voit les Indiens des bords du Gange, perſuadés qu’ils aſſurent le bonheur d’un vie future en mourant avec la queue d’une vache dans la main, il rit de leurs extravagances & de leur ſuperſtition ; mais ces Indiens riraient à leur tour, ſi on leur diſait qu’il y a dans le continent de l’Europe des hommes qui imaginent qu’ils ſe procureront les mêmes avantages, en mourant avec les ſandales d’un Franciſcain.”

De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 317-319.

Enkele dagen daarop (10 Juni) wordt er een plechtigheid gehouden voor de overleden vrouw. Banks is zo nieuwsgierig naar het ritueel dat zichdaar zal afspelen, dat hij vraagt of hij er mag aan deelnemen. Hij krijgt daarvoor toestemming, maar dan moet hij wel een functie uitoefenen (Nineveh) en zich kleden naar de gebruiken op het eiland. Diezelfde avond gaat hij naar de plaats waar het lichaam is opgebaard. Hij wordt er ontvangen door de dochter van de overledene. Toubouraï-Tamaïdé zal de plechtigheid leiden. Banks wordt er ontdaan van zijn Europese kledij en men omgordt hem met een klein stukje stof. Daarop wordt zijn gehele lichaam met houtskool tot aan de schouders zwart geschilderd. Alle aanwezige personen ondergaan hetzelfde lot; ook de vrouwen die daar geheel naakt naast hem staan. De stoet zet zich kort daarop in beweging. Toubaouraï-Tamaïde prevelt enkele woorden, wat Banks opvat als een soort gebed. Ze lopen een eindje langs de kust waar ze vervoegd worden door een groep van wel honderd leden, die zich allen terugtrekken op de eerstvolgende verlaten plaats. Zo gaat het verder, de rivier over, het bos in en met een bezoek aan een aantal huizen, die allen leeg zijn. Het eiland lijkt wel uitgestorven, want men ontmoet er geen enkele inboorling meer, tijdens de processie die meer dan een halfuur duurt. Enkele leden, waaronder Banks, wenden zich nu tot de leider van de stoet en melden hem, dat er zich niemand meer op het eiland bevindt: Imatata. Daarop wordt iedereen naar de rivier gestuurd, om er zich te wassen en zich opnieuw naar behoren te kleden, en neemt het gewone leven weer zijn gang.

De bemanningsleden worden sinds enkele dagen, door de inboorlingen, in mindere mate als voorheen met broodboom-vruchten bevoorraad, hoewel de bomen een rijke oogst beloven. Het blijkt dat er al een gedeelte van de vruchten is geplukt, om er een zuurachtig deeg (Mahie) uit te bereiden, die na gisting heel lang kan worden bewaard. Die dient de inboorlingen (en nu ook de bemanningsleden) tot voedsel, zolang de vruchten nog niet volledig rijp zijn.

Niet veel later beklagen enkele inboorlingen zich bij Cook, over twee bemanningsleden die hun bogen, pijlen en met haar gevlochten koorden hebben afgepakt. Dat blijkt waar te zijn en beide bemanningsleden worden elk met 24 stokslagen gestraft. Dit voorval brengt ons in de gelegenheid om over hun bogen en pijlen te berichten. Mr. Gore, één der bemanningsleden, had Toubouraï-Tamaïdé uitgedaagd om met één van hun bogen het verst te schieten. Maar Mr. Gore had niet echt veel moeite gedaan om het pleit te winnen, zodat men hun prestaties moeilijk met elkaar kan vergelijken. In ieder geval, Toubaraï-Tamaïdé schoot een pijl weg tot over een afstand van 274 verges, wat overeeenkomt met 1/6 van een mijl (250 m!). Hun pijlen zijn niet uitgerust met pluimpjes en de wijze van boogschieten is al even merkwaardig. Ze knielen daarvoor neer en op het moment dat de pijl vertrekt laten ze de boog los.

Tijdens een daaropvolgende ochtendwandeling ontmoet Banks enkele inboorlingen waarvan hij te weten komt, dat het rondtrekkende muzikanten zijn. ‘s Avonds begeeft hij zich naar de plaats waar de muzikanten zullen optreden en overnachten. Twee fluitisten en drie trommelaars worden er omringd door een groot aantal inboorlingen. De trommelaars begeleiden het geroffel met hun stem en Banks is aangenaam verrast dat hij, Cook en de overige bemanningsleden, het thema zijn van hun liederen.

Rondreizende muzikanten op Uliétea - De La Harpe, Histoire Générale des Voyages, 1780, Tome 20, p. 414.

“Nous ne nous attendions pas à rencontrer, parmi les habitans ſauvages de ce coin ſolitaire du globe, une profeſſion pour qui les nations les plus diſtinguées par leur eſprit et & leurs connaiſſances, avaient de l’eſtime & de la vénération ; tels ſont pourtant les Bardes & les Meneſtrels d’Otahiti ; ils improviſaient & joignaient la muſique de leur inſtrumens au ſon de leurs voix ; ils allaient continuellement d’un lieu à un autre, & le maître de la maiſon & l’aſſemblée leur donnaient en récompenſe les choſes dont ils pouvaient ſe paſſer, & dont ces Bardes avaient beſoin.”

De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 323.

Enkele dagen later worden ze opnieuw geconfronteerd met een diefstal. Een Tahitiaan heeft gedurende de nacht een ijzeren lastwagentje ontvreemd. Cook wil nu met die diefstallen korte metten maken, want hij vreest als die diefstallen toenemen dat hij met geweld zal moeten optreden om die te doen ophouden. Dat zou wel eens de vrede, en de bemanning, op het eiland in gevaar kunnen brengen. Cook wilde ook niet dat men op de inboorlingen zou schieten, zelfs wanneer ze op heterdaad werden betrapt. Hij had daar verscheidene redenen voor:

“… Je ne pouvais pas donner aux ſoldats de garde un pouvoir de vie & de mort, dont ils ſeraient les maîtres de faire uſage quand ils le voudraient, & j’avais déjà éprouvé qu’ils n’étaient que trop empreſſés à tuer légèrement lorſqu’ils en avaient la permiſſion. Je ne croyais pas d’ailleurs que les vols que nous faiſaient les Otahitiens fuſſent des crimes dignes de mort ; parce qu’on pend les voleurs en Angleterre, je ne penſai pas qu’on dût les fuſiller à Otahiti : c’eût été exécuter ſur les naturels du pays, une loi faite après coup ; ils n’avaient point parmi eux de loi ſemblable, & il me ſembla que nous n’avions pas droit de la leur impoſer. En voulant jouir des avantages de la ſociété civile, ils n’ont pas, comme nous, accepté pour condition de s’abſtenir de vol ſous peine d’être puni de mort.”

De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 324.

Dit stelt Cook voor een probleem. Hij wil niet zonder meer gebruik maken van vuurwapens, ook niet als die met losse patronen zijn geladen. Het geluid van de ontploffing en de rook van het poeder zullen de inboorlingen in het begin wel doen opschrikken; maar zo vlug ze zullen merken dat het hen geen letsel berokkent, zal Cook wel verplicht zijn om harder op te treden. Een gelukkige omstandigheid komt hem ter hulp. Hij laat beslag leggen op een twintigtal prauwen die juist teruggekeerd zijn naar het eiland en volgeladen met verse vis. Hij eist dat de Tahitianen al het gestolen goed sinds hun komst op het eiland moeten teruggeven. Gaan zij niet op zijn voorstel in dan zullen de prauwen met vis en al verbrand worden. De middag daarop komen ze al met het lastwagentje aandraven, maar dat is niet genoeg voor Cook. De volgende dag duikt er niemand op met enig gestolen waar. Cook begint zich te verontrusten want hij weet, dat de vis snel zal bederven en daar is niemand mee geholpen. Tegen zijn wil in geeft hij de Tahitianen de toestemming de vis uit de prauwen te laden, maar de boten zelf worden niet teruggegeven; hetgeen tot nieuwe onaangename toestanden leidt. Cook ziet tenslotte in dat de vissers waarschijnlijk niet veel te doen hebben met de diefstallen en dat hun invloed op de dieven te gering is opdat die de gestolen waar zouden teruggeven:

“… je me décidai enfin à les relâcher, très-mortifié du mauvais ſuccés de mon projet.” De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 326.

Maar de zorgen van Cook zijn niet over. Een van zijn officieren heeft een gedeelte van een muurtje laten afbreken dat als omheining diende van een grondstuk waar de Tahitianen het gebeente van hun doden gaan begraven. De inboorlingen zijn woedend en gaan hun beklag doen bij Cook (die had stenen nodig als last voor zijn schip, maar had niet kunnen denken dat de officier zonder enige scrupule hiervoor een muurtje zou afbreken. Met veel diplomatie slaagt Banks erin het geschil te beslechten en Cook vindt zijn stenen in de buurt van een riviertje. Hij bemerkt hierbij:

“Il faut bien remarquer que ces Indiens paraiſſent beaucoup plus jaloux de ce qu’on faiſait aux morts qu’aux vivans. Ce fut le ſeul cas où ils oſèrent nous réſiſter, & excepté dans une autre occaſion du même genre, ils n’ont jamais inſulté qui que ce ſoit parmi nous.”

De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 327.

Dat ander geval overkwam Monkhouse, de scheepsdoctor. Die had een bloem geplukt op een boom (Red: waarschijnlijk een orchidee), ook al weer binnenin zo’n grondstuk. Een Tahitiaan die dat had bemerkt sloop achter hem aan en deelde hem een harde klap uit. Monkhouse greep op zijn beurt de overvaller vast, maar ondertussen waren twee andere inboorlingen genaderd, die de geneesheer bij zijn haar sleurden en hem verplichtten zijn slachtoffer los te laten. Daarop sloegen ze allen op de vlucht.

Cook en zijn bemanningsleden krijgen ook nog onverwachts het bezoek van Oberéa waarvan ze vermoeden dat ze iets met de diefstallen te maken heeft. De vrouw beweert dat haar vriend Obadée haar heeft geslagen en verlaten en de voorwerpen met zich meegenomen. Ze is zeer bevreesd en verlangt te overnachten in de tent van Banks, maar die had zijn tent al vol met vrouwen. Niemand anders wil haar onderdak verlenen. Ze is zeer ontgoocheld en trekt zich terug op haar prauw om er te overnachten. De volgende morgen staat ze daar ter verzoening, met een varken en een vette hond. Honden zijn op Tahiti een zeer gegeerd eten. Tupia zal zich bekommeren om het slachten van de hond en de bereiding ervan. Wat nu volgt is niet geschikt voor de gevoelige lezer. Daarom zullen we dit gedeelte (De la Harpe, 1780, Tome 19, p. 329-330) overspringen. Bemerken we alleen maar dat Cook en zijn officieren het een heel lekkere hond vonden:

“… nous convînmes tous que c’était un excellent mets,” De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 330.

Op 21 Juni krijgen ze het bezoek van Oamo, blijkbaar een belangrijk persoon, want de inboorlingen begroeten hem met veel ontzag. Die heeft een jonge vrouw van zowat 16 jaar bij zich en een zevenjarig jongetje. Een inboorling draagt het op zijn rug, als teken van eerbied voor het jongetje. Zo vlug ze opgemerkt worden lopen de Tahitianen naar hen toe en ontbloten zich het bovenlijf tot op hun lenden, alweer een teken van respect. Oorattooa ontbloot zich zelfs tot onder de gordel, waarschijnlijk om aan te tonen, dat het hier een uiterst gezagsvol persoon betreft. Oamo begeeft zich in een tent van Banks, en hoe we ook aandringen opdat het meisje hetzelfde zou doen, geeft ze hieraan geen gevolg. De inboorlingen doen trouwens alles om haar te beletten de tent binnen te treden. Solander gelukt erin, in een onbewaakt ogenblik, haar binnen te loodsen, maar zodra de inboorlingen, die al in de tent aanwezig zijn, dit bemerken sturen ze de jonge vrouw naar buiten. Begrijpelijk dat we allen zeer nieuwsgierig waren over dat vreemd gedoe. Het blijkt dat Oamo de echtgenoot van Oberéa was en dat ze al een hele tijd gescheiden zijn (Red: vreemd dat men hier van scheiding spreekt). De kinderen behoren hen gemeenschappelijk toe. We vernemen dat het jongetje, Terridiri, voorbestemd is voor het heersen over het eiland. De jonge vrouw, zijn zuster, zal hiertoe met hem in het huwelijk treden. Het is nu nog wachten totdat de jongen de geschikte leeftijd hiervoor heeft bereikt; dit is waarschijnlijk de reden waarom beide kinderen niet tegelijkertijd in eenzelfde tent mogen verblijven.

Tahiti met links van Otahiti het eilandje Imao (Eimeo) - Carte de Taïti par le “Lieutenant” J. Cook 1769.

Cooks en Banks maken van de gelegenheid gebruik, zolang zij nog op het eiland vertoeven, om een kaart op te stellen van Tahiti. Ze vertrekken op 26 Juni, om drie uur ‘s morgens, met de sloep van de Endeavour, voor een tocht rond het eiland. Doel is de kust en de havens op te meten om ze nadien in kaart te brengen. Omstreeks 8 uur gaan ze aan land en brengen een bezoek aan Ohio, die zelf verscheidene malen bij hen op bezoek was geweest. Ze ontmoeten er ook twee Tahitianen, Tituboale en Hoona. Die laatste heeft de woning geërfd van de overleden vrouw; maar heeft wel het lijk er bij moeten nemen in zijn tuin. Te voet lopen ze nadien naar het haventje Ohidea waar de beroemde zeevaarder Bougainville in 1768, aan land is gegaan. De inboorlingen tonen hen waar hij en zijn bemanning hun campement hadden, het riviertje waar ze zich gingen bevoorraden van water, een aantal overblijvende putjes van de piketten van hun tenten en de scherven van een koffiepot. Ze ontmoeten er ook de broer van Outourrou die mee aan boord is gegaan van de Boudeuse.

Het haventje bevindt zich aan de westelijke zijde van een grote baai en ze willen nu ook naar de oostelijke kant. Maar de inboorlingen verwittigen hen dat ze zullen worden aangevallen door de bewoners. Daarop laden ze hun buksen met scherp. Na de hele dag geroeid te hebben bereiken ze ‘s avonds de andere kant van de baai. Ze wagen het niet het land inwaards te trekken en besluiten op de kust te overnachten. Ze zien er nauwelijks woningen, wel enkele prauwen waarvan ze de eigenaars kennen. Die nodigen hen uit op het avondeten en zoeken een plaats waar ze kunnen overnachten. Banks dankt zijn onderkomen aan Ooratooa, een vrouw die op een heel bijzondere wijze voor hem vriendelijk was geweest op het fort. (De La Harpe, 1780, Tome 19, p. 334)

Eric W. Elst.

Naar Inhoudstafel