Het getuigt zeker niet van bescheidenheid als de voorzitter thans het woord neemt in verband met zijn profane bezigheden. Anderzijds hebben die bezigheden op dit ogenblik zoveel verbinding met de Holbach Vereniging dat het misschien toch toepasselijk zou zijn over een gebeurtenis te berichten die hem weliswaar eert, maar die op de eerste plaats bedoeld is om hulde te brengen aan de ons allen na aan het hart liggende periode van de Franse Verlichting. Het betreft hier de toekenning van de benaming Langres aan de planeet 1991 GH5 die op 8 april 1991 op de ESO-sterrenwacht (Chili) werd ontdekt. We ontvingen het volgende schrijven van de wetenschapsjournaliste Sylvie Chapron:
Diderot et la ville de Langres ont donné leur nom à des astéroïdes. Non, ce n'est pas un canular ! C'est le fait d'un astronome belge, passionné par les philosophes de la période des Lumières.
Une sacrée histoire, qui, pourrait-on croire, semble relever du canular. Mais pas du tout, deux astéroïdes ont bien été baptisés des noms de Diderot et de Langres. Eric W. Elst, un astrophysicien, travaillant à l'Observatoire Royal d'Uccle, à Bruxelles en Belgique, est à l'origine de ces noms de baptême qui rendent hommage à la cité lingonne et à son plus célèbre enfant. Contacté par e-mail, il détaille ses activités : “Je me suis occupé de la découverte des astéroïdes - petites planètes - entre autres aux observatoires de Haute-Provence, de Caussols (Grasse), de Rozhen (Bulgarie) et de l'ESO (Chili)”. Et toutes ces minuscules planètes, en plus de se voir attribuer une cote précise permettant de les localiser, sont baptisées. C'est plus convivial.
Un astronome éclairé
Eric W. Elst, résidant à Anvers, a toujours été passionné par la philosophie, plus particulièrement par la période des Lumières. “Je m'occupe beaucoup de philosophie. J'ai créé un cercle philosophique, le cercle d'Holbach, il y a à peu près deux ans”, écrit-il. Paul d'Holbach était un proche ami de Denis Diderot. Illustre représentant du matérialisme, il a été l'un des principaux collaborateurs à l'Encyclopédie. On cerne mieux le personnage.
Au cours de ces dernières années, la liste des astéroïdes est devenue de plus en plus longue. En mars 1999, le 10 000e était découvert. Et que de chemin parcouru depuis ! Les petites planètes qui possèdent un nom sont relativement rares. Avant que le Minor Planet Center donne à un corps le droit d'être baptisé, il est nécessaire que chaque détail de son orbite soit connu et, finalement, enregistré dans l'ordinateur de l'institut.
Philosophes et savants
Grâce à Eric W. Elst, bon nombre d'astéroïdes portent des noms de philosophes : d'Alembert, Freud, Schopenhauer, Nietzsche, Hume, Locke … et désormais Diderot. Quelques grands savants, tels Lavoisier, ont également été honorés de la sorte. Mais le nombre d'astéroïdes découverts étant important, il a fallu faire preuve d'imagination. Souhaitant toujours se concentrer sur la période des Lumières, il a choisi de rendre hommage à Langres, ville de Diderot. Pour situer les choses, disons que Langres et Diderot sont en orbite entre Mars et Jupiter. Mais ne comptez pas observer ces mini-planètes à l'œil nu. Ce n'est possible que depuis un observatoire. Néanmoins, on peut se féliciter de l'existence de ces deux astéroïdes qui, quelque part, sont d'excellents ambassadeurs (Journal de la Haute Marne, Mars 2004).
In dit nummer vervolgen we met de analyse van Holbachs hoofdwerk “Système de la Nature” (1770). Toevallig ontdekten we, tijdens een recent verblijf in Reims, een antiquariaat (François Goulet, rue Colbert 4) waar we, voor een schappelijke prijs, het volledige werk (1784-85) van Abbé de Barruél (1741-1820) konden verwerven. De abbé is berucht geworden door zijn vlijmscherpe aanvallen op de Verlichting in het algemeen en op de philosophes in het bijzonder. Uiteraard wordt in zijn geschriften het Systeem niet gespaard. Maar dat deert ons niet. Meer en meer krijgt onze Vereniging bekendheid, zodat we zelfs uit het verre Agrigento (Sicilië), voor het voorliggende nummer, een bijdrage ontvingen. Agrigento verwierf beroemdheid omdat de filosoof Empedocles er in 490 vT werd geboren, die zo vermaard werd en als een god vereerd, zich genoodzaakt zag zich in de krater van de Etna te werpen, waarmee hij zijn onsterfelijkheid wilde bewijzen. Van hem is alleen een bronzen sandaal overgebleven. Het betreffende artikel (in het Italiaans) is weer de zoveelste uitdaging voor onze leden, indien ze het ook daadwerkelijk in de oorspronkelijke taal willen lezen. Voor de lezers, die zich eventueel een woordenboek zouden moeten aanschaffen, heeft Kristina Leterme er een samenvatting van gemaakt in het Nederlands.
Ook begroeten we een bijdrage van ons nieuw lid Alain Dawance die het heeft over Etienne Bonnot de Condillac en het Sensualisme.
Ook was sterrenkundige en komeetspecialist Wilhelm Seggewiß weer zo vriendelijk één van zijn artikels over kometen ter beschikking te stellen voor ons tijdschrift. Het betreft hier een bijdrage over de recente komeet Ikeya-Zhang (2002 C1), waarvan een afbeelding uit 1661 werd teruggevonden, op een hemelbol van 1693, die zich in de stad Trier, de stad van de Porta Nigra, bevindt
We maken in dit nummer ook een begin met de vertaling van Holbachs meest beruchte geschrift “Le christianisme dévoilé”. We danken ons lid Carlos Devriese die ons zijn volledige vertaling van het betreffende werk ter beschikking heeft gesteld.
Tijdens de paasvakantie kwamen we in de gelegenheid een bezoek te brengen aan de beroemde tempelstad uit de Oudheid Agrigento (Sicilië). Zoals het hoort pasten we ons aan de zeden en gewoonten van het land aan. We moesten daar echter niet veel moeite voor doen, want we werden aangenaam verrast door de spontane gastvrijheid, vriendschap en verdraagzaamheid van de bevolking. Goethe is er ooit eens geweest (zelfs voor langere tijd), van Voltaire weet ik het niet. De aartsbisshop van Agrigento wenste de voorzitter grande fortuna met zijn profane bezigheden.
De voorzitter.


Alain Dawance (1939) vervolgde, na de normaalschool (1954-1958), zijn studies aan de Universiteit van Luik en behaalde er het diploma van licentiaat Romaanse filologie (1967).
Na verschillende aggregaten (Franse literatuur, Spaans, Geschiedenis, Slavische filologie : Luik en Brussel, 1967-1977) behaalde hij de meestergraad in de geschiedenis van de godsdiensten (Luik, 1991-1995).
Veel jaren heeft hij in die verschillende disciplines onderwezen om uiteindelijk, vanaf 1990, zich te verdiepen in de studie van het materialisme en het atheïsme, diverse godsdiensten en kunst. Hij houdt van lange voettochten (Ardennen-Eifel) en is medestichter van het bekende tijdschrift Reliures (1998).
Etienne Bonnot de Condillac est né à Grenoble en 1715 dans une famille de la noblesse de robe (c'est-à-dire de magistrats) qui le destine à l'état ecclésiastique. Il sera prêtre, en effet, mais ne dira qu'une seule messe dans sa vie : celle de son ordination en 1740 !
A Paris, en 1733, il entame ses études au Collège de Saint-Sulpice. Dans les années 1740, il fréquentera le Panier Fleuri. Force nous est de constater que si l'histoire de la littérature cultive le souvenir de la malfamée Pomme de Pin, curieusement elle néglige ce Panier Fleuri où se retrouvaient souvent, pour y dîner, trois jeunes auteurs qui vont bouleverser leur époque : Rousseau, Condillac, Diderot. Ils tombent d'accord pour rejeter Descartes [1], son mécanisme et ses idées innées et s'enthousiasment pour le John Locke (1632-1704) de “l'Essai sur l'Entendement humain” (1690) que le jeune Voltaire, exilé en Angleterre, avait popularisé en France pour en avoir fait l'éloge dans la treizième de ses Lettres Anglaises (1734) où il déclare :
De l'âme, sur laquelle Monsieur Descartes n'avait écrit qu'un roman, Monsieur Locke, lui, vient de nous offrir un Traité.
Locke devient le lieu géométrique de tous les grands penseurs du temps : déistes, sceptiques, matérialistes, tous partiront dorénavant de la sensation. Toutes les opérations mentales, c'est-à-dire celles de l'âme pour les uns, de l'esprit pour les autres, seront envisagées comme étant de la sensation transformée et c'est le langage considéré comme système de signes qui rend la réflexion possible.
Condillac vivra le plus souvent retiré à la campagne d'où il publie “l'Essai sur les connaissances humaines” (1746) reproduisant la doctrine de Locke qui posait une double source à la connaissance : la sensation et la réflexion.
Mais, Condillac persévéra dans sa réflexion aidé et encouragé en cela par la savante Mademoiselle de Ferrand [2] à qui le liait une très tendre amitié. Celle-ci, férue de théorie de la connaissance (gnoséologie), l'encouragera à écrire le “Traité des sensations” (1754), où il n'admet plus qu'un seule source à la connaissance : la sensation qui, en se transformant, expliquerait tout : mémoire, attention, jugement et réflexion.
Exit donc les idées innées qui, depuis Platon jusqu'à Descartes, gouvernaient la pensée occidentale : le Moi ne sera plus la substance pensante de Descartes mais bien la somme de nos sensations présentes et celles que notre mémoire nous rappelle. En bon croyant et bon pédagogue, Condillac imagine une statue “organisée intérieurement comme nous et animée d'un esprit privé de toute espèce d'idées” (attention au poids du mot : animée est à prendre ici au sens propre de pourvu d'une âme). L'esprit de cette statue va s'éveiller progressivement à la réflexion, par la combinaison des sensations qu'elle va recevoir par chacun des cinq sens dont, ici, elle sera dotée successivement : odorat, vue, ouïe, goût et toucher. Pour terminer, Condillac offrira à sa statue la possibilité de se mouvoir.
Notons que, précédemment mais publié bien ultérieurement, dans son “Art de penser”, Condillac avait aussi insisté sur l'importance du langage articulé qui forme la pensée en l'informant : “Une science n'est qu'une langue bien faite.”
Mais si Condillac rompt avec la théorie des idées innées, il n'en continue pas moins d'affirmer que nos sensations ne seraient que des reflets de la réalité extérieure, celle-ci, pour Condillac, demeurerait inconnaissable. Or, si nous admettons qu'il y ait un inconnaissable, il se trouvera toujours un théologien facétieux pour sortir de son chapeau [1/3] un INCONNAISSABLE majuscule qu'il s'empressera de baptiser Dieu en affirmant, avec le plus grand sérieux, que ce Dieu, lui, il le connaît très bien !
Si l'on peut dire que la gnoséologie sensualiste de Condillac (révolutionnaire pour son époque) est matérialiste, il n'en reste donc pas moins vrai que sa conception du monde reste apparentée à l'idéalisme philosophique puisque, outre en l'Inconnaissable [3], il croit en une âme immatérielle et immortelle.
De là, les jugements contrastés que l'on portera sur l'œuvre de Condillac. Pour les uns, son sensualisme fut la honte de la pensée française. D'autres, et notamment la plupart des Encyclopédistes, passèrent sous silence ses professions de foi en Dieu ainsi qu'en l'immatérialité et l'immortalité de l'âme pour ne retenir que son rejet de la plupart des affirmations de la théologie et de la métaphysique idéaliste du XVIIème siècle.
C'est ainsi que le sensualisme de Condillac eut une influence décisive non seulement sur la rédaction de l'Encyclopédie mais aussi sur Jean-Jacques Rousseau [4] et sur les idées que ceux-ci diffuseront et vulgariseront largement allant jusqu'à jeter les fondements d'une psychologie matérialiste qui reprendra leurs conclusions. A savoir que, si dès sa naissance, l'esprit de l'homme n'est que réceptivité, l'éducation doit alors pouvoir former l'intelligence et le caractère sans ne tenir compte que des seules différences mentales dues à l'hérédité.
Le débat est toujours d'actualité aujourd'hui sur le primat qu'il conviendrait d'accorder, soit à la nature soit à la culture, dans le jeu éducationnel. Une synthèse matérialiste pourrait se résumer comme suit : Nous serions hommes par nature mais humains par culture.
En 1768, Condillac reçoit la charge d'une abbaye – il en recevra d'autres – et en 1768, il est élu à l'Académie française mais il n'y siégea qu'une fois : le jour de sa réception ! Condillac fut donc titulaire de plusieurs abbayes et, selon l'usage du temps, il pouvait n'en retirer que les seuls bénéfices sans avoir l'obligation ni de s'en occuper ni même de les visiter. C'est dans une d'elle, la célèbre abbaye de Flux (prés de Beaugency), qu'il se retirera afin de mourir pieusement en 1780. Prêtre, abbé, académicien bien singulier, Condillac nous laisse, surtout avec son “Traité des sensations”, une œuvre qui eut une influence considérable sur la pensée française. Influence finalement plus décisive que celle des philosophes matérialistes athées comme, par exemple, Meslier, La Mettrie, Diderot, d'Holbach. Car ceux-ci étaient et sont restés, aujourd'hui encore, philosophiquement peu fréquentables !
Napoléon, en signant avec l'Eglise le Concordat de 1801, jeta aussi les bases d'une philosophie française d'Etat, essentiellement anti-matérialiste, qui se développa et s'imposa dans l'Université française avec, surtout, l'éclectisme spiritualiste de Victor Cousin qui n'est jamais qu'une espèce de théologie laïque où (re)prédominent les courants platoniciens et cartésiens auxquels s'ajouteront Kant, Hegel et, aujourd'hui, Husserl et Heidegger. Ces philosophies idéalistes occupent la quasi entièreté des programmes philosophiques où toute présence matérialiste semble toujours comme bannie sinon honnie !
Alain Dawance.
Voetnoten :
Die Stadtbibliothek Trier besitzt mit den Coronelli-Globen ein herausragendes Zeugnis barocker Pracht aber auch wissenschaftlichen Anspruchs aus dem Ende des 17. Jahrhunderts. Insbesondere der Himmelsglobus, der im Jahre 1693 von dem venezianischen Minoritenpater Vincenzo Coronelli (1650-1718) geschaffen und von Bischof Johann Hugo von Orsbeck erworben wurde, bildet ein Anziehungspunkt im Ausstellungsraum am Weberbach. Der Globus ist in diesem Jahrbuch ausführlich beschrieben worden (W. Seggewiß : Der Trierer Himmelsglobus Vincenzo Coronellis. In: Kurtrierisches Jb. 39, 1999, S. 267-295).
Eine auffällige Eigenschaft des Himmelsglobus ist, dass Coronelli alle wichtigen Kometenerscheinungen des 16. und 17. Jh. aufgetragen hat. Man sollte nämlich meinen, dass der Globenbauer auf seinem Himmelsglobus nur die Objekte auftragen könne, die eine feste Position haben, die stellæ fixæ, die an die Himmelssphäre festgehefteten Sterne. Coronelli jedoch hat für zwölf Kometen die gesamte beobachtete Bahn aufgetragen, für vier weitere Kometen immerhin einen Ort ihrer Erscheinung am Himmel. Die gezeichneten Bahnen beginnen stets dort, wo der Komet zuerst gesehen wurde, mit dem Kometenzeichen, einem kräftigen roten Punkt mit silberfarbenem Zentrum und einem kurzen Schweif (siehe Abb. 1). Der Name des Entdeckers oder Beobachters, die Beobachtungszeit und ein kurzer Kommentar werden angefügt. Die Bahn ist mit einer roten Linie markiert. Kleine Punkte in der Bahn verweisen auf die Position des Kometen an den aufgetragenen Beobachtungsdaten. Der bedeutendste Komet der Wissenschaftsgeschichte, der Halleysche Komet, findet sich gleich dreimal auf dem Globus : Die Beobachtungen von Peter Appian (1495-1552) aus dem Jahre 1531, Johannes Keplers (1571-1630) Beobachtungen von September 1607 und die von Giovanni Giustino Ciampini (1633-1698) aus dem Jahre 1682. Coronelli verwendet die Beobachtungen des päpstlichen Hof-Abbreviators Ciampini. Sicherlich spielt hier die Wissenschaftspolitik eine Rolle, denn die Inschrift weist Ciampini als Meccenate dalla nostra Accademia, als Gönner von Coronellis Akademie der Argonauten, aus.
Die spektakulärste Bahn auf dem Globus gehört zum Kometen der Jahreswende 1680/81, einem Kometen, der durch den Versuch Gregor Samuel Dörffels (1643-1688), seine Bahn als Parabel zu deuten, so wichtig wurde, ehe Edmond Halley (1656-1742) dann 25 Jahre später die elliptische Bahn seines Kometen fand und die Kometen eindeutig dem Sonnensystem zuordnen konnte.

Wenn der Betrachter glaubt, er würde hier nur tief in die Geschichte ohne einen aktuellen Bezug zur Gegenwart eintauchen, so täuscht er sich. Denn : Am 1. Februar dieses Jahres 2002 entdeckten die Amateurastronomen Kaoru Ikeya aus Japan und Daqing Zhang aus China einen Kometen im Walfisch (Cetus), der bald zur spektakulärsten Himmelserscheinung seit Komet Hale-Bopp 1997 wurde. Der Komet bekam die Bezeichnung C2002 C1, d.h. er war der erste im Halbmonat C (i.e. 1. Februarhälfte) entdeckte Komet des Jahres 2002. Seine Bahn führte durch die Sternbilder Fische, Andromeda und Cassiopeia nach Norden zum Cepheus und dann über den Drachen wieder nach Süden. Am 18. März lief Ikeya-Zhang in sein Perihel, also den sonnennächsten Bahnpunkt, bei einer Sonnenentfernung von 0.5 AE (AE = Astronomische Einheit, mittlere Entfernung Erde-Sonne, 150 Mio. km). Ende März und Anfang April konnte er bei fast 3. Größe deutlich mit bloßem Auge gesehen werden. Ende April erreichte der Komet seinen erdnächsten Punkt mit etwa 0.4 AE, allerdings war er bereits fast 2 Größenklassen schwächer geworden (Näheres siehe z.B. bei Michael Jäger : Der Komet Ikeya-Zhang. In : Sterne und Weltraum 41, Juni 2002, S. 52-63).
Zwei Umstände machten Ikeya-Zhang besonders beachtenswert : Zum einen konnte ein sehr rascher Wechsel in der Struktur seines Ionenschweifes beobachtet werden. Zum anderen war den führenden Bahnberechnern S. Nagona und B. Marsden bald klar, dass eine Parabelbahn dem Lauf des Kometen nicht gerecht wurde. Der aufmerksame Leser wird fragen : Wieso eine Parabelbahn, da doch Halley nachgewiesen hat, dass Kometen auf Ellipsen um die Sonne laufen ? Mit wenigen Ausnahmen bewegen sich die Kometen auf sehr, sehr langgestreckten elliptischen Bahnen. Viele Jahrmillionen verbringen sie in den äußersten Bereichen des Sonnensystems, ehe die Bahn sie für eine sehr kurze Zeit in Sonnennähe führt und ihre Beobachtung vom Planeten Erde aus möglich wird. Das winzige Bahnstückchen, das wir beobachten können, reicht nicht aus, um die Ellipse mit ihren Eigenschaften (wie z.B. die Länge der großen Halbachse, die Exzentrizität, auch die Umlaufszeit des Kometen) bestimmen zu können; nur eine mathematische Näherung in Form einer Parabel ist möglich. Sollte die Kometenbahn aber doch nicht zu riesig sein und die Umlaufszeit sich im historisch fassbaren Bereich halten – zwischen 3 und 300 Jahren, wie bei den wenigen sogen. periodischen Kometen –, dann ist die Bestimmung der Ellipsenbahn möglich.
Verschiedene Versuche führten die Bahnberechner für Ikeya-Zhang auf eine Umlaufszeit in der Größenordnung von 340 Jahren und damit auf den Kometen 1661 C1 –und die Trierer Bibliothekare sofort zu ihrem Himmelsglobus ! In der Tat, Coronelli hat den Kometen von 1661 im Sternbild Pegasus auf seinen Globus aufgetragen (Abb. 1). Zwar weist der Globus just an dieser Stelle eine kleine Beschädigung auf, aber der erkennbare Beobachtungszeitraum 3. Februar bis 28. März stimmt genau mit den Daten überein, zu denen der Danziger Kaufmann und Ratsherr Johannes Hevelius (1611-1687) diesen Kometen beobachtet, seine Position (seine Örter) gemessen, seine Schweifbildung gezeichnet und in der Cometographia von 1668 publiziert hat.
Der Beginn der Inschrift auf dem Trierer Globus lautet :
Cometa oßeruata da Heuelio
a Danzica dalli 3 Febbr. 1661
sino li 28 Marzo che paßando
tra il Delfino e le Teste delle
Aquila e del Picciolo Cauallo.
Man bemerke; dass der Buchstabe v noch als u geschrieben wird und das scharfe doppelte s wie auch heute noch im Deutschen als ß ! Coronelli hat offensichtlich einen Flüchtigkeitsfehler gemacht, denn wie durch Vergleich mit der Himmelskarte (Abb. 2), die Hevelius selbst gestochen hat, Autor sculpsit (!), ersichtlich wird, lief der Komet zwar vom Delphin durch das Haupt des Adlers (Teste delle Aquila), aber dann natürlich Richtung Schlange (Serpens) und keineswegs in die entgegengesetzte Richtung zum Füllen (Picciolo Cauallo, Equuleus). Coronelli hat das Kometenzeichen dann noch etwas weiter östlich in den Pegasus eingetragen. Hat er etwa aufs falsche Pferd gesetzt ?

Der Komet des Hevelius erhielt im nachhinein die offizielle Bezeichnung C1661 C1, war also, wie Ikeya-Zhang, die erste Entdeckung im Halbmonat C (Anfang Februar), aber natürlich im Jahre 1661. In jenem Jahr gab es keine weitere Kometenentdeckung. Die Aufzeichnungen des Hevelius zeigen, dass zu seiner Zeit die Wetterbedingungen auch nicht besser waren als heute. Denn in den beinahe zwei Monaten (3. Febr.–28. März 1661) konnte Hevelius nur in 12 Nächten in den klaren Himmel schauen. Seine Karte (Abb. 2) vermerkt auch die Ausbildung des Kometenschweifes. In der Cometographia publiziert er zudem detaillierte Zeichnungen, die er am Fernrohr angefertigt hat, obwohl er mit dem heller werdenden Mond zu kämpfen hatte. Im Frühjahr 1661 wie im Frühjahr 2002 zeigt der Komet einen heftig bewegten Schweif aus ionisierter Materie, der einem breiten homogenen Staubschweif überlagert ist.
Die Örter des Kometen C1661 C1 wurde noch von anderen Astronomen registriert, z.B. von Erhard Weigel (1625-1699) in Jena. Aber nur die Hevelius-Beobachtungen in 11 Nächten zwischen dem 3. Februar und 10. März erschienen Edmond Halley 1705 und später P.F.A. Méchain [*] (1744-1804) im Jahre 1785 gut genug, um parabolische Bahnen anzupassen. Für die Bestimmung einer elliptischen Bahn reichen die alten Beobachtungen nicht aus. Immerhin ergibt sich, dass zum einen die Raumlage der Parabel von C1661 C1 und der Ellipse von C2002 C1 (für Fachleute: die Bahnneigung, das Argument des Perihels und die Länge des Knotens) und zum anderen ihr jeweils kürzester Abstand zur Sonne (die Periheldistanz) so gut übereinstimmen, dass kaum Zweifel an der Identität der Kometen bestehen kann. Damit hat C1661 C1 = C2002 C1 einen neuen Rekord aufgestellt: Er ist der Komet mit der längsten je beobachteten Umlaufszeit, eben jener 340 Jahre.
Wilhelm Seggewiß.



Professor Nuccio Mula (1957) is de president van de prestigieuze Academia Internazionale degli Empedoclei in Agrigento (Sicilië).
In 490 vT werd daar de Griekse filosoof Empedocles geboren die de theorie verkondigde van de opsplitsing van het universum in de vier 4 grondelementen aarde, water, lucht en vuur.
Een groot gedeelte van het belangrijke filosofische werk van Empedocles is verloren gegaan. Gelukkig dat jongere filosofen na hem over zijn werk hebben bericht, zodat men zich toch nog een goed beeld kan vormen over zijn ideeën.
De Academia beoogt een grondige studie en interpretatie van de overgebleven documenten.
Afferma l'autorevole studioso Diego Fusaro che Empedocle svolse la sua attività di filosofo nel V secolo a.C. in Sicilia e fu influenzato dal vitagorismo e dall' orfismo, ma anche dall' eleatismo : tuttavia Empedocle si colloca nell'ambito dei pluralisti. Nacque ad Agrigento intorno al 490 a.c. e pur essendo di nobile famiglia, partecipò attivamente alle lotte politiche della sua città schierandosi con i democratici e per questo morì forse in esilio nel 425. Tuttavia la sua figura sfumò presto nella leggenda –che tra l'altro vuole che egli morisse precipitando nel cratere dell'Etna–. Egli, come Parmenide, si servì per scrivere della poesia che aveva grande presa sugli ascoltatori. Compose in esametri un'opera che si intitolava “Sulla Natura”, ma che talvolta gli antichi chiamarono “Purificazioni” : vi è anche chi sostiene che si tratterebbe di due opere distinte. Proprio il veicolo della poesia consente ad Empedocle di presentarsi come annunciatore di verità : invoca le Muse e si dipinge come un dio immortale, circondato dalle folle e dal successo.
L'oggetto principale delle osservazioni e delle riflessioni di Empedocle torna ad essere il mondo, ma tenendo conto di alcuni dei divieti logici imposti da Parmenide. Infatti anche per Empedocle gli uomini sbagliano quando parlano di perire e di nascere delle cose : Parmenide aveva già detto che l'essere è sempre stato e sempre sarà. Empedocle introduce quindi i due concetti di AGGREGAZIONE e di DISGREGAZIONE : in realtà dietro alle vicende di trasformazioni incessanti permangono costanti ed indistruttibili quelli che Empedocle chiama rizomata (radici) e che poi saranno chiamati elementi : terra, acqua, aria, fuoco. Questa è una grande innovazione e rappresenta un notevole allontanamento dagli Eleati : il dominio di ciò che è, è molteplice. Gli oggetti che cadono sotto i nostri sensi non sono altro che mescolanze delle quattro radici secondo diverse proporzioni. Empedocle si allontana dall'eleatismo anche per il fatto che le radici siano suscettibili di movimento e per il fatto che esistano forze capaci di creare le aggregazioni a partire dalle 4 radici e le disgregazioni degli oggetti così costituiti. Il nascere ed il morire a rigore non esistono : sono solo aggregazioni e disgregazioni : sono prerogative degli oggetti risultanti dalla mescolanza delle 4 radici; essi sono dovuti all'azione di due forze che Empedocle, attingendo al linguaggio dei racconti mitici, chiama AMORE e ODIO. Queste due forze operano non solo sull'universo nella sua totalità, ma anche su ciascuna delle cose che popolano l'universo. Un aspetto fondamentale della loro azione è che essa avviene nel tempo e secondo gradi diversi. Quando l'azione dell'Amore prevale su quella dell'Odio si ha una situazione di pace, che Empedocle, sulla scia di Parmenide, concepisce come una sfera compatta e priva di scissioni al suo interno : è il celebre SFERO.
Empedocle ci fornisce quindi una sua cosmogonia, una spiegazione sull'origine del mondo. Lo Sfero è la situazione primordiale in cui tutte e 4 le radici sono mescolate e vi sono pure l'Amore e l'Odio : è una totale situazione di aggregazione in cui prevale l'Amore sull'Odio. Ma pian piano l'Odio prevarrà e le 4 radici si separeranno; col tempo però tornerà a prevalere l'Amore e torneremo alla situazione primordiale di totale aggregazione. Ma poi si verificherà nuovamente il prevalere dell'Odio e le 4 radici si separeranno pian piano per poi passare alla totale disgregazione e poi nuovamente all'aggregazione. Il nostro mondo si trova proprio nella posizione di separazione dall'Amore, ma non ha ancora raggiunto l'Odio : è a metà strada; quando raggiungerà l'Odio si distruggerà per poi rinascer nuovamente. E' una visione ciclica del mondo : per Empedocle durerà fin quando dal punto di partenza (l'Amore) non arriverà all'opposto (l'Odio). Questo processo di aggregazione e disgregazione non vale solo per il mondo, ma per l'intera realtà : anche gli uomini si vengono a formare in questo modo e quando prevarrà l'Odio si distruggeranno. Ma Empedocle dice che l'aggregazione che porta alla creazione di un uomo (o di qualunque altra realtà) non è immediata e complessiva : non è che l'uomo si formi tutt' insieme in un preciso istante : è come se gli organi nascessero da sé e poi a loro volta si aggregassero per dar vita all'uomo. Empedocle dice poi che possono nascere dall'aggregazione esseri mostruosi come il Minotauro ed il motivo per cui non si vedono in giro è reperibile nel fatto che non riescano a sopravvivere : in natura, infatti, dice Empedocle, riescono a sopravvivere solo i più idonei e i migliori.

La tradizione ci presenta Empedocle come medico : pare che egli nutrisse interessi per la comprensione dei fenomeni del vivente, come la generazione o la respirazione : Empedocle affermava che il sangue ed il respiro si muovessero entro gli stessi vasi corporei, che sarebbero riempiti da sangue che fluendo esce da essi e lascia spazio all'aria che entra e, viceversa, l'aria che esce lascerà spazio al sangue. Per Empedocle la respirazione avviene tramite i pori della pelle. Per spiegare questo processo lui immagina una situazione in cui si immerge in acqua una clessidra : la clessidra è un vaso con un collo stretto e un'ampia base con piccoli buchi. Se essa viene immersa in acqua con l'orifizio superiore tappato, l'acqua non penetra attraverso i buchi perchè l'aria interna vi si oppone con la sua pressione; ma se si libera l'orifizio superiore, l'aria esce e l'acqua può entrare. Viceversa, se l'orifizio è tappato quando la clessidra è piena d'acqua, l'acqua non può fuoriuscire dai piccoli buchi sul fondo. I due momenti della respirazione, cioè l'inspirazione e la espirazione, corrispondono ai momenti in cui la clessidra, rispettivamente riempita d'acqua e d'aria, viene aperta nell'orifizio superiore consentendo l'ingresso di aria in un caso, di acqua nell'altro. All'acqua della clessidra corrisponde il respiro e all'aria della clessidra il sangue. Non si tratta in realtà di un vero esperimento, quanto piuttosto di un'analogia tra ciò che è osservabile e ciò che non è direttamente osservabile. Va sottolineato il fatto che l'aria sia uno dei 4 elementi; il sangue invece, come ogni realtà, è una mescolanza di essi. Quanto migliore (quindi più proporzionata) è tale mescolanza, tanto migliore per Empedocle risulta essere la qualità del pensiero, che Empedocle fa proprio risiedere nel sangue intorno al cuore. L'attività del pensiero è quindi legata alla struttura anatomica e alla fisiologia corporea, e poichè il corpo umano è costituito dalle stesse radici di cui sono cosituite tutte le cose, sarà possibile istituire una corrispondenza biunivoca tra i costituenti del corpo e quelli delle cose : in ciò consiste per Empedocle la conoscenza, che sarà garantita proprio dalla sussistenza proporzionata di tutte e 4 le radici nel sangue. Il processo della conoscenza risulta quindi fondato nella omogeneità tra l'uomo ed il mondo. Gli interpreti antichi classificheranno questa concezione della conoscenza come conoscenza del simile tramite il simile. Anche le capacità dei singoli individui –per esempio nel parlare o nello svolgere attività– sono riconducibili alle diverse proporzioni in cui avviene la mescolanza di questi costituenti di tutte le cose. Il tempo svolge una funzione centrale nella cosmogonia di Empedocle : egli vuole rintracciare ciò che permane costante al di sotto della vicenda ciclica delle aggregazioni e delle disgregazioni. Ciò si integra perfettamente, ai suoi occhi, con la credenza propria della tradizione orfica a riguardo della trasmigrazione delle anime. L'anima, che in origine è un demone o un dio, spinta dall'Odio commette colpe ed è costretta a compiere un lungo viaggio. Esso dura millenni e porta l'anima a trasmigrare attraverso vari tipi di corpi viventi. (Da notare che Empedocle parli di trasmigrazioni non solo in corpi animali, ma anche vegetali).
Questa concezione conduce al vegetarianesimo e al rifiuto radicale dei sacrifici. Uccidere animali è infatti per Empedocle una forma di cannibalismo, dal momento che in ogni essere vivente è presente un'anima umana, che sta compiendo il suo ciclo di reincarnazioni. Se nel corso di questo ciclo l'anima si è comportata bene, al termine potrà tornare nella sua condizione divina. Su questo sfondo Empedocle può proiettare la sua predicazione di salvezza agli uomini, indicando le vie della guarigione e della purificazione.
In un mondo che gli appariva in un certo modo sopraffatto dall'Odio, egli additava ai suoi ascoltatori nelle città della Sicilia, con i suoi versi, ma anche con la sua azione di guaritore e mago (si raccontava che avesse ridestato a vita una donna in un caso di morte apparente), capace di influenzare le forze della natura, le linee di una condotta che si opponesse all'azione disgregatrice dell'Odio.
Empedocle rappresenta il culmine di una tradizione di sapienti che si presentano dotati di un sapere eccezionale. Ma nel V secolo a.C. queste figure tendono progressivamente a venir meno, lasciando spazio a nuovi tipi di pensatori.
Ma le sue teorie furono riprese in seguito da Aristotele (che individuò 4 elementi, parti ultime della realtà) e da Dante Alighieri (che nel canto 12 dell'Inferno fa un chiaro riferimento alla teoria della disgregazione e dell'aggregazione dicendo : “ … da tutte parti l'alta valle feda tremò sì, ch'io pensai che l'universo sentisse amor …”; con questi versi il poeta fiorentino intende chiaramente dire di aver sentito un rumore e un tremolio così forte da pensare che il mondo si stesse disgregando perchè arrivato al fondo del suo processo ciclico ).
Ad Empedocle sono attribuite due opere : “Sulla Natura” e le “Purificazioni”; esse trattano rispettivamente di filosofia della natura e di un argomento a carattere magico-religioso. Purtroppo, dei ben cinquemila versi che costituiscono queste opere, ci sono pervenuti solo quattrocentocinquanta esametri attraverso le citazioni che ne fanno gli autori antichi. Un'importante scoperta, fatta nella biblioteca di Strasburgo da parte del grecista belga Alain Martin, approfondisce le conoscenze sul filosofo presocratico. Infatti in un papiro databile intorno alla fine del primo secolo dopo Cristo, lo studioso ha identificato i resti di un libro antico contenente il poema Sulla Natura, restituendoci così altri settantaquattro esametri. Il papiro, dopo varie peripezie, si era lacerato in cinquantadue frammenti che in seguito furono assegnati alla biblioteca di Strasburgo, abbandonati al tempo ed alla polvere, finché non è stato definitivamente ricomposto da Martin nel 1994. Questo ritrovamento è da considerarsi importante, in quanto ha consentito di integrare nel ciclo cosmico di Empedocle il racconto magico-religioso delle Purificazioni, in modo che quest'ultimo aspetto risulta in un rapporto di complementarietà con quello scientifico presente nel poema Sulla Natura. Questo ci porta a ritenere che i due titoli riportati dalla tradizione non si riferiscano a due opere diverse, bensì alla stessa.
Infine, una nota linguistica strictu sensu. Il nome Empedocle, dall'etimo greco, unisce la forma verbale empedòo o empedèo (da cui l'aggettivo émpedos : saldo, solido, fermo – anche incatenato, se lo si mutua da pède – ed anche costante, incessante, forte; tra l'altro vi derivano il verbo empedorkèin, star fermo a un giuramento; i termini empedokùklos, colui che si aggira costantemente nel medesimo cerchio – ci sovviene, e sicuramente non a caso, lo Sfero : affascinante ipotesi); empedòmetis, colui che è sempre costante nei suoi propositi; empedòmokthos, colui che è sempre in affanni; empedomùthos, l'uomo dalla parola immutabile, aperta, veritiera; empedostenès, di possente vigoria, ed empedofron, di salda mente, ed empedòfullos, dalle foglie sempre verdi, peraltro citato da Empedocle medesimo) al termine klès : colui che ha il nome di, ovvero colui che testimonia, chiama, grida, invoca, evoca, invita, convoca all'appello (ve ne deriva, infatti, klèsis, uno dei cui significati, oltre a citazione, querela o ripartizione per classi, è convocazione di cittadini).
Di particolare suggestione, quindi, potere o voler tradurre Empedocle, ad esempio – e l'esercizio di ulteriori variabili sarebbe sempre di rilevante affabulazione – come colui che vien chiamato il perseverante, oppure come il sempiterno evocatore.
In ogni caso, se è vero – come lo è – che il nome, per sua magica valenza, è già e sempre naturaliter un presagio (nomen omen) e che nomina sunt consequentia rerum, Empedocle, con i suoi carismi iperumani, con la deuteroscopia dei suoi poemi esoterici che oltrepassa gli apparenti e fallaci veli del visibile (ci sovviene Borges : un volume di versi non è altro che una successione di esercizi magici) resta anche nel nome, comunque e sempre, radice e specchio di un Mistero : quello del Provenire, dell'Essere, del Divenire, della Non – Morte, del Non – Finito, dell'Infinito, dell'Eterno, al quale sarebbe indicibile fortuna essere ammessi e iniziati.
Professor Nuccio Mula.

Empedocles werd omstreeks 490 vT in Agrigento (Sicilië) uit een voorname familie geboren. Hij nam deel aan de politieke strijd in zijn stad en werd in 425, omwille van zijn democratische ideeën, verbannen uit Agrigento. Zijn leven is omhuld met een legendarische waas, mede door het feit dat hij stierf door zich in de krater van de Etna te storten. Net zoals Parmenides schreef hij poëzie, die een grote invloed had op zijn toehoorders. Doordat hij voor die poëzie beroep deed op de muzen en daarbij nog als een onsterfelijke god werd vereerd –omwille van een aantal drastische maatregelen genomen om de klimatologische toestand in de stad Agrigento te verbeteren– kon hij zich voordoen als verkondiger van de waarheid.
Het voornaamste onderwerp van zijn bespiegelingen was de hem omringende wereld, maar hij hield wel rekening met een aantal logische verboden die verankerd waren in de filosofie van Parmenides. Zoals zijn illustere voorganger was Empedocles eveneens van mening dat de mensen zich vergissen wanneer ze spreken over het ontstaan van het leven en de dood der dingen. Had Parmenides al niet eerder verkondigd dat het zijn er altijd is geweest en er eeuwig zal zijn (eeuwigheid en onvergankelijkheid van het zijn) !
In de filosofie van Empedocles zijn de begrippen vereniging en scheiding (liefde en haat, amor en neikos) van cruciaal belang. De dingen in de wereld ontstaan door vereniging van de vier basiselementen aarde, water, lucht en vuur. Door scheiding worden de dingen weer afgebroken. Dit is een grote vernieuwing in de filosofie van Empedocles en betekent een aanzienlijke wijziging ten overstaan van de ideeën van de Eleaten.Empedocles verwij- dert zich verder van het gedachtegoed van de Eleaten doordat hij van mening is dat de basiselementen in beweging zijn (cfr. Holbach : beweging is een essentiële eigenschap van de materie). Daardoor hebben de elementaire krachten de mogelijkheid om de 4 basiselementen naar elkaar toe te drijven en er mengelingen van te maken, het mechanisme waardoor de dingen in de wereld ontstaan. Door de werking van de kracht neikos (haat) vervallen de objecten weer tot hun oorspronkelijke elementaire toestand (vernietiging van het leven). Geboorte en dood bestaan dus niet op zichzelf, maar ze zijn intrinsiek met elkaar verbonden door de beide krachten, die voortdurend strijden om de heerschappij over de elementen te verwerven. De liefde verenigt de elementen en de haat scheidt ze weer. Als de liefde het haalt op de haat dan heerst er vrede in de Sfeer (universum, het heelal als bolvormig voorgesteld).
Het kosmogonisch model van Empedocles geeft ons tevens een verklaring voor het ontstaan en de evolutie van de wereld. Oorspronkelijk bevindt de sfeer zich in een toestand waarbij de 4 elementen verenigd zijn; maar stilaan begint de haat te overheersen en de 4 elementen scheiden zich van elkaar. Met de tijd zal zich echter alles weer herstellen. Dit is een cyclische visie van de wereld en de mensheid.

Traditioneel stelt men zich Empedocles voor als geneesheer; hij interesseerde zich immers voor de fenomenen van het leven, in het bijzonder voor de voortplanting en de ademhaling. De geestelijke activiteit staat in verbinding met de anatomie en de fysiologie van het lichaam. Aangezien het menselijk lichaam is opgebouwd uit dezelfde elementen als die waaruit de dingen bestaan moet het mogelijk zijn een overeenkomst te vinden tussen de elementen van het lichaam en die van de dingen. Daaruit bestaat volgens Empedocles alle kennis, die bepaald wordt door de verhouding van de 4 elementen in een object. Het proces van kennis berust dus op de homogeniteit tussen mens en wereld. De Ouden noemen deze gedachte over de kennis : kennis van het gelijke door middel van het gelijke.
De tijd vervult een centrale functie in de kosmogonie van Empedocles. Hij wil opsporen wat onveranderlijk blijft onder de cyclus van menging en ontbinding. Hij gelooft in de zielsverhuizing na de dood, niet alleen in mensen en dieren maar ook in planten. Deze gedachte leidde tot vegetarisme en tot de radicale weigering om dieren te doden. Dit was voor hem een vorm van kannibalisme, vermits in ieder levend wezen een menselijke ziel schuilt die bezig is aan zijn reïncarnatiecyclus.
Met Empedocles bereiken we het hoogtepunt van een traditie van geleerden die gekenmerkt worden door grote wijsheid. Nadien komt er meer ruimte voor een totaal andere soort denkers. Empedocles' theorieën werden echter niet vergeten en vonden navolging bij Aristoteles en Dante Alighieri.
Empedocles heeft 2 werken geschreven : “Over de Natuur” en “Reinigingen”, die respectievelijk handelen over de filosofie van de natuur en over een maatschappelijke theorie met een magisch-religieus karakter. Helaas zijn er van beide werken –in totaal 5000 verzen– slechts 450 verzen over gebleven. De Belgische filoloog Alain Martin deed echter in 1994 een belangrijke ontdekking. In de bibliotheek van Straatsburg vond hij een 74-tal hexameters uit het gedicht Over de Natuur (hexameter : duidt op de lengte van het vers).
Tenslotte wijdt N. Mula nog even uit over de linguïstische oorsprong en betekenis van de naam Empedocles –de betekenis van het Griekse émpedos betekent vast, stevig, sterk …–. Er zijn verschillende begrippen gevormd uit de stam émpedos, en ze wijzen allen in de richting van : diegene die in een bepaalde zaak verhardt. Nomen est omen, de naam Empedocles is de basis en de spiegel van een mysterie : dat van de oorsprong en het ontstaan, van het zijn en de dood, van de oneindigheid en de eeuwigheid.
Kristina Leterme.